Amerikaning Strategik xatosi

Ikki hafta oldin AQShlik rasmiylardan tashkil topgan bir  delegatsiya, Turk siyosatchilar bilan uchrashish uchun Anqaraga keldi.

Amerikaning Strategik xatosi

Amerikaning Strategik xatosi

Adam McConnel

Tarjimon O’mer Cho’lako’g’lu

Ikki hafta oldin AQShlik rasmiylardan tashkil topgan bir  delegatsiya, Turk siyosatchilar bilan uchrashish uchun Anqaraga keldi. Tomonlar yig’ilishlarga  jiddiy e’tibor berishlariga qaramasdan  faqat birgina aniq natijaga borildi, kelgusi oy uchun  bir qarorga bordilar, ikki tomon orasidagi kommunikatsiya qiyinligini quloylashtirish maqsadi bilan to’g’ridan bir muloqot mexanizm tashkil etildi deb qayd etildi.

Birgina kelishuvning tashqarisida, boshqa masalalar oxirgi to’rt yilda  qanday davom etayotgan bo’lsa aynan davom etmoqda. Turk rasmiylari, AQShni PYD/PKK bilan hamkorlik ichida bo’lishini har kun tanqid  qilib kelmoqda. AQShliklar esa bunga qarshi ayni shaklda o’lka  tashkilotlari tomonidan hatto “ terrorist” sifatida  ko’rgan bir tashkilot bilan  o’z aloqalarini farqli ko’rsatishga va yo’q  deyishga  yoki  farqli bir shaklda mavzuni  chalg’itishga  harakat qilmoqdalar.

Boshqa tomondan AQShlik  rasmiylar va hatto CAI, PYD, PKKning  qanoti ekanini qabul qilgan vaziyatdalar. Faqat AQShlik matbuot kotiblari yoki boshqa ayrim AQShlik rasmiylar, Turk rasmiylari AQShning  PYD/PKK ittifoqini tanqid qilgan payt, vahimaga  tushgan hatto g’azablangan kabi  o’zlarini ko’rsatishga harakat qiladilar. Turk jamoatchiligining   AQShga qarshi g’azabi  kun sayin avj olar ekan va Turkiya  AQShning niyatiga  qarshi ishonchsizligi  tobora chuqurlashar ekan, ularning yagona qilgan ishi esa “ g’azab” va” horg’in” ravishda o’zlarini namoyon qilish. Boshqa  alternativalar  izlamasdan turib  yanglish jihatda olib borgan  siyosatlaridan  yuzaga chiqqan natijalar uchun Turk matbuotini ayblamoqdalar.

PKK/PYD, Turk tuproq yaxlitligini tahdid etmoqda.

AQShning PYD/ PKK bilan hamkorlik qilishi va ortidan  faoliyatga  o’tishi    va harbiy aloqalar tuzishi qarori, 2014- yilining oxirigacha boradi. Ushbu qarorlarning olinishida, DEAShning Turkiya chegarasida bir Shimoliy  Suriya hududiy  bo’lgan   Ro’javaga uyushtirgan hujum asnosida amalga oshadi. Turk hukumati, shimoliy Iroq Kurd hududiy  ma’muriyatining  quroli partizanlarini  Ro’javaga kirib borishlari  uchun Turkiyadan o’tishga hatto ruxsat  bergan edi.

Obama ma’muriyatining   rasmiylarining  anglamagan narsa, PYD/ PKK bilan aloqa o’rnatishlari, Turk- Amerikan ittifoqining  tamal toshlaridan birining  tagini o’yib tashlashi bahs mavzusi  bo’lishi.  Haqiqiy jihatdan  hodisaga qaralsa, 30dan ortiq  yoshda bo’lgan  ko’z romanda boshqa bir  narsani ko’rmagan  birovining  ( Men Rhodes), Prezident Obamaning tashqi siyosatidagi bosh maslahatchi bo’lsa,   bo’ladigan narsa bu  albatta.

Bu ittifoqning eng tamal toshi esa Turkiyaning ba’zi siyosat olimi  ta’rif etgani kabi  “ chegaradan tashqari muvozanatni  an’anaviy  ehtiyoj his etishlardir.

19 asrning oxiridan e’tiboran avvalo Usmoniy, keyin esa Turkiya Respublikasi uchun xavotir manbai, Usmoniy yoki turk hukmronligiga qarata to’g’ridan tahdidlarga qarshi devor tashkil qilar ekan, o’zi bir tomondan boshqa xavf yaratmaydigan super kuch ittifoqiga ega bo’lish niyatida edi.

Turkiya vanihoyat 2-Jahon urushida AQSh bilan ittifoqdosh bo’ldi. Amerikalik vakillar 1946 yilgacha Turkiya bilan ittifoq bo’lishga rozi bo’lmadilar.

Sobiq sovet ittifoqi bilan chegarador bo’lgan Turkiya AQSh nazarida “old jabha ittifoqi” bo’lishi ko’zda tutilgandi. Bu jarayonda AQSh Turkiyaning nochor ahvoldagi qo’shinini modernizatsiya qilishni ko’zlagandi. Qahraton urush paytida Turkiyada ko’plab AQSh askari bo’lsa ham sobiq sovet ittifoqidan kelib chiqqan ulkan tahdid va AQSh bilan o’rtasidagi o’zaro manfaatlarining borligi Turkiyaning xavotirini yengilashtirdi.

Bu holat qahraton urush tugagandan keyin ham o’zgarmadi. Qisman zayiflashiga qaramay Rossiya avvalgi uch asrda guvohi bo’lganimizdek, turk hukmronligiga qarshi uzoq muddatga tahdid bo’lib qolaveradi. Va AQSh mintaqaviy to’qnashuvlarga aralashishni davom ettirar ekan, Turkiyadagi muassasalari va harbiy imkoniyatlari strategik ahamiyatga ega bo’lib qolaveradi.

2014-yil burilish nuqtasi edi.

Lekin, 2014 yilning oxiridan e’tiboran bu vaziyat o’zgardi. Asosan, Rossiyaning Suriyadagi jarayonda ro’l o’ynashi jihatidan olib qaralganda, Rossiya tahdidi davom etayotganiga shubha yo’q. Faqat, Obama hukumati AQShni PYD va PKK bilan bitta ittifoq tuzish yo’lini tanlagani Turkiyaning hududiy yaxlitligiga xavf solgan radikal kuch bilan ittifoq tuzish ma’nosini bildiradi. Ya’ni, Obama hukumati turk hukmronligiga nisbatan tahdidni qo’llab quvvatlash yo’lini tanladi.

Turkiya jihatidan nazar tashlaydigan bo’lsak, AQShning PYD va PKK bilan hamkorligi Vashington bilan strategik munosabatini davom ettirishga putur yetkazmoqda. Zero, AQSh bu jarayonda strategik tahdidga aylanishni afzal ko’rdi.  AQShning bunday xatoga qanday qilib yo’l qo’yganini muhokama qilish tarixshunoslarga qolsin. Biz esa shunday taxmin yuritaylik: AQShni o’z yo’lidan toydirgan asosiy unsurlar siyosatining noto’g’ri yuritilgani va AQShning mintaqadagi o’z ittifoqdoshlariga ishonishiga bo’lgan istaksizlik bo’ldi.

Gulen, Turkiya suvirenitetini tahdit etmoqda.

Afsuski AQShning kaltabin ittifoqligi, faqat PKK masalasi bo’lib qolmadi. 2013- yilining Dekabr oyidan keyin Turkiyaning ichki siyosatiga aqli salim va xolis qarashni istaganlar, Fetullah Gulenning Turkiya demokratiyasi jihatidan bir xavf ekanligini anglab yetdilar. 2016- yili Iyul oyi uyushtirilgan to’ntaruv tashabbusi,  Gulen tarafdorlarining Turk armiyasining ayrim bo’limlarida to’ntaruv uyushtirish maqsadida foydalanishi zotan ochiq bo’lgan tahditni jinoyat va zo’ravonlikka. Boshqa tomondan Gulen uyushmasi, Turk jamiyati va demokratiyasiga ko’ra saylangan siyosatchilarni to’g’ridan tahdit etgani ma’yonga chiqgandir.

Barcha bilgani kabi, Gulen 1999- yildan buyon AQShda isqitomat qiladi. Bu AQShning, Turkiya  suverenitetini tahdit etgan PYD/PKK bilan mahkorlik qilish va boshqa xavfni (Gulen) ham o’z ichiga olganini tushuntiradi. Bu haqiqatlarga qaramasdan AQSh Gullenni, Turkiyaga qaytarib berish uchun bir qadam tashlamadi.

Mavzuni mantiq jihatidan ko’rib chiqishning bir boshqa tomoni. Agar AQSh, Turk suverenitetini tehdit etganlar bilan hamkorlik, boshqasiga mezbonlik qilsa, Turkiyadagi borligi ham bir xavf tashkil etmaydimi? Ozim nomimdan bunday bo’lmaganini aytishni istar edim, lekin men saylov hududlari, saylovchilarning hayotlari va farovonligidan mas’ul bir siyosatchi emasman. Ham harbiy ham noharbiy tomonda Turk vakillar uchun so’ngi besh yildagi voqealarni, AQShning o’lkadagi harbiy borligini so’roqqa tutishga olib kelgan.

So’ngi hodisalar va e’htimoliy o’yin senarriylariga, bir lahza nazar solganda, Turkiya mavzusida AQSh kuchlarining Turk suverenitetini tahdit etishiga hayroq qolasiz. Bu ahvol 70 yil oldin ham bo’lgan, ya’ni AQSh kuchlarining Turkiya suverinitetining kafolatchisi sifatida senarriyning asosini o’zgartirganini tushuntiradi. Buni anglab yetganda, unda Turk siyosatshunoslarning (valqning ham) nima uchun AQShga ishonmagani va yaqin tarixda AQSh faoliyatlariga qizg’in va hattoki gazablangani yaxshi tushuniladi.

Agar AQSh, PYD/PKK terror tashkiloti va Fetullah Gulen masalasi ustidan Turkiyaning mustaqilligiga to’g’ridan-to’g’ri xavf tug’dirayotgan bo’lsa unda mazkur davlat bundan 75 yil muqaddam ba’zi turk siyosatshunoslari tomonidan ta’riflangan “mamlakat tashqarisida turib vaziyatni stabilizatsiyalagan kuch” hisoblanmaydi. Buning o’rniga AQSh, 19-asrda Angliya va Fransiya zimmasidagi, Rossiya esa 3 asrdan beri doxil bo’lgan “to’g’ridan-to’g’ri xavf” kategoriyasiga qadam tashlagan vaziyatda. Bu aktyorlar (ana shu vaqtlarda) Usmoniy davlatidan tuproq bo’lib olish payida edi.

Agar AQSh, Turkiya Respublikasidan tuproq bo’lib olishga harakat qilgan qurolli bir guruhga yordam berib, hozirning o’zida, Turk davlat tashkilotlari ustidan kuch ishlatish yo’li orqali hukmronlik qilishga tashabbus qilgan diniy tashkilotni qo’llab-quvvatlasa unda amerikalik rasmiylar bundan buyon turklar nazarida, 19-asrning Angliyasi, Fransiyasi va hatto Rossiyasi degan ma’noni anglatishini tushinib yetishlari darkor. Shuning uchun ham demokratik yo’llar orqali saylangan va fuqarolariga qarshi javobgarchiligi borligini his qilgan Turk rasmiylari o’zlari uchun yo “vaziyatni mamlakat tashqarisida turib stabilizatsiyalagan yangi kuch”  topadi yoki muammoni o’z qo’llari bilan hal qiladi.

Buning namunasi sifatida zamonaviy qurol ishlab chiqarish masalasida o’z-o’zini ta’minlay olish uchun Turk davlatining oxirgi on yildan beri ko’rsatgan jiddiy say-harakatlarini aytishimiz mumkin. Shu doirada yaqindagina, hatto o’tgan hafta Turk Qurolli kuchlari, qurolli lekin haydovchisiz quriqlik transportlarini PYD/ PKK terror tashkilotini Afrindan haydab chiqish amaliyotlarida foydalana boshlash arafasida ekanliklarini ma’lum qilgan edi.  

On to’qqizinchi asrdan beri Usmoniy davlati bilan Turkiya faqatgina qurol-yaroq masalasida emas ayni vaqtda ofitserlarining taktik tayyorgarligi jijatidan ham jiddiy ravishda chet el kuchlariga bog’liq bo’lib keldi. Lekin oxirgi amaliyotlarda yani ham “Firat qalqoni”, ham da “Zaytun novdasi” amaliyotida qurolli dronlardek butunlay Turkiyaning AR-GE faoliyati natijasida ishlab chiqarilgan qurollardan foydalanildi.

Lekin eng muhimi mazkur amaliyotlar jiddiy ravishda rejalashtirilib, ijro etilganligi uchun faqatgina muvaffaqiyatli bo’lish bilan cheklanib qo’lmay ayni vaqtda eng kam tinch aholi yo’qotishiga sabab bo’lmoqda. Yani, Turk harbiy rejalashtiruvchilari bilan ofitserlari bu borada hali hanuz AQSh ham bajarolmagan taktikalar yo’lga qo’ydi desak mubolag’a bo’lmaydi. Va urush tugaganidan keyin turklardan tashkil topgan yordamchi xodimlar, mahalliy xalqning yashash shart-sharoitini qayta tiklay boshlashi uchun tezlik bilan faoliyat boshlatmoqda. Xullas, turklarning chet el qurol-yaroqlariga, texnologiya va taktikalariga bo’lgan qaramliligi tezlik bilan kamayib bormoqda.

Shuni aytmoqchimanki ham amaldagi, ham da sobiq AQSh boshqaruvi bu yo’lni tanlash orqali Turk rasmiylari bilan harbiy yetakchilarni bu borada chora ko’rishga majbur qildi. Amerikalik yetakchilar Turk fuqarolari bilan siyosatchilarini,  AQShning haligacha ishonchli hamkor ekanligiga va to’g’ridan-to’g’ri Turk mustaqilligiga xavf tug’dirmasligiga ishontirishni xohlasa unda ular butunlay boshqacha qaror qabul qilib, boshqacha faoliyatlar olib borishi darkor.

Agar AQSh, PYD/PKK terror tashkiloti va Fetullah Gulen masalasi ustidan Turkiyaning mustaqilligiga to’g’ridan-to’g’ri xavf tug’dirayotgan bo’lsa unda mazkur davlat bundan 75 yil muqaddam ba’zi turk siyosatshunoslari tomonidan ta’riflangan “mamlakat tashqarisida turib vaziyatni stabilizatsiyalagan kuch” hisoblanmaydi. Buning o’rniga AQSh, 19-asrda Angliya va Fransiya zimmasidagi, Rossiya esa 3 asrdan beri doxil bo’lgan “to’g’ridan-to’g’ri xavf” kategoriyasiga qadam tashlagan vaziyatda. Bu aktyorlar (ana shu vaqtlarda) Usmoniy davlatidan tuproq bo’lib olish payida edi.

Agar AQSh, Turkiya Respublikasidan tuproq bo’lib olishga harakat qilgan qurolli bir guruhga yordam berib, hozirning o’zida, Turk davlat tashkilotlari ustidan kuch ishlatish yo’li orqali hukmronlik qilishga tashabbus qilgan diniy tashkilotni qo’llab-quvvatlasa unda amerikalik rasmiylar bundan buyon turklar nazarida, 19-asrning Angliyasi, Fransiyasi va hatto Rossiyasi degan ma’noni anglatishini tushinib yetishlari darkor. Shuning uchun ham demokratik yo’llar orqali saylangan va fuqarolariga qarshi javobgarchiligi borligini his qilgan Turk rasmiylari o’zlari uchun yo “vaziyatni mamlakat tashqarisida turib stabilizatsiyalagan yangi kuch”  topadi yoki muammoni o’z qo’llari bilan hal qiladi.

Buning namunasi sifatida zamonaviy qurol ishlab chiqarish masalasida o’z-o’zini ta’minlay olish uchun Turk davlatining oxirgi on yildan beri ko’rsatgan jiddiy say-harakatlarini aytishimiz mumkin. Shu doirada yaqindagina, hatto o’tgan hafta Turk Qurolli kuchlari, qurolli lekin haydovchisiz quriqlik transportlarini PYD/ PKK terror tashkilotini Afrindan haydab chiqish amaliyotlarida foydalana boshlash arafasida ekanliklarini ma’lum qilgan edi.  

On to’qqizinchi asrdan beri Usmoniy davlati bilan Turkiya faqatgina qurol-yaroq masalasida emas ayni vaqtda ofitserlarining taktik tayyorgarligi jijatidan ham jiddiy ravishda chet el kuchlariga bog’liq bo’lib keldi. Lekin oxirgi amaliyotlarda yani ham “Firat qalqoni”, ham da “Zaytun novdasi” amaliyotida qurolli dronlardek butunlay Turkiyaning AR-GE faoliyati natijasida ishlab chiqarilgan qurollardan foydalanildi.

Lekin eng muhimi mazkur amaliyotlar jiddiy ravishda rejalashtirilib, ijro etilganligi uchun faqatgina muvaffaqiyatli bo’lish bilan cheklanib qo’lmay ayni vaqtda eng kam tinch aholi yo’qotishiga sabab bo’lmoqda. Yani, Turk harbiy rejalashtiruvchilari bilan ofitserlari bu borada hali hanuz AQSh ham bajarolmagan taktikalar yo’lga qo’ydi desak mubolag’a bo’lmaydi. Va urush tugaganidan keyin turklardan tashkil topgan yordamchi xodimlar, mahalliy xalqning yashash shart-sharoitini qayta tiklay boshlashi uchun tezlik bilan faoliyat boshlatmoqda. Xullas, turklarning chet el qurol-yaroqlariga, texnologiya va taktikalariga bo’lgan qaramliligi tezlik bilan kamayib bormoqda.

Shuni aytmoqchimanki ham amaldagi, ham da sobiq AQSh boshqaruvi bu yo’lni tanlash orqali Turk rasmiylari bilan harbiy yetakchilarni bu borada chora ko’rishga majbur qildi. Amerikalik yetakchilar Turk fuqarolari bilan siyosatchilarini,  AQShning haligacha ishonchli hamkor ekanligiga va to’g’ridan-to’g’ri Turk mustaqilligiga xavf tug’dirmasligiga ishontirishni xohlasa unda ular butunlay boshqacha qaror qabul qilib, boshqacha faoliyatlar olib borishi darkor.

 


Tanlangan kalimalar: Xato , Hamorlik Strategik , PKK/PYD , AQSh , Turkiya

Aloqador xabarlar