Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓre

İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın mäqaläse

Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓre

Törkiyӓ – Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓren tözeklӓnderü Awrupalı liderlarnıň tiňsezlek hӓm ğadelsezlek nigezendӓ mönӓsӓbӓtlӓrne dӓwam itterep bulmawnı qabul itüenӓ bӓyle.

Törkiyӓ Awrupa Berlegenӓ quşılu öçen 2005nçe yıldan birle namzӓt il statusında. Törkiyӓneň Awrupanıň qalğan öleşe belӓn mönӓsӓbӓtlӓrendӓ ber waqıt dulqınlandıruçı hӓm kilӓçӓkne wӓğdӓ itüçe yaňa bit bularaq bӓyӓlӓngӓn bu barış 12 yıl êlek berkem dӓ uylamağan qadӓr ışanıçnı yuğaltuğa kiterde, xıllar çelpӓrӓmӓ kilde.

Regional’ hӓm milli dӓrӓcӓdӓ barlıqqa kilgӓn problemalar hӓm krizislar Törkiyӓ belӓn qayber bilgele Awrupa illӓre arasındağı mönӓsӓbӓtlӓrne kiyerenke qıldı hӓm berlekkӓ quşılu barışın tuqtattı. Hiçşiksez, Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓreneň qabat başlanuı zarur. İkençe yaqtan bu barı tik ike tarafnıň ber-bersenӓ ğadel, xörmӓtle hӓm tiň bularaq totış kürsӓtüe belӓn mömkin.

Törkiyӓgӓ qarata yasalğan qırıs tӓnqitlӓr qısqa möddӓtle popülist qazanışlar kiterӓ ala, lӓkin berkem öçen dӓ tınıçlıq, iminlek hӓm mullıqnı garantiyali almas. Açıq itep ӓytkӓndӓ bügenge köndӓge problemalar Törkiyӓ hӓm Awrupa çiklӓren uza hӓm bu global’ krizislar cimerüçe nativizm, kontrol’sez rasaçılıq hӓm arta baruçı ömetsezlek çorında möselman hӓm könbatış cӓmğiyӓtlӓre arasındağı mönӓsӓbӓtlӓrgӓ tӓêsir itӓ. İslam hӓm könbatış dönyası ayırmalıqların beterü hӓm keşelekneň urtaq mӓnfӓğat’lӓre öçen urtaq fikergӓ kilmӓgӓn sayın dönyada tınıçlıqnı urnaştıru hӓm global’ ülçӓmdӓ qorılaçaq ike yaqlı xörmӓt hӓm bergӓ yӓşӓw mӓdӓniyӓten qoru mömkin tügel.

Qayber Törkiyӓ illӓrendӓ Törkiyӓgӓ qarata doşmanlıq êçke sӓyӓsӓtneň töp öleşlӓrennӓň bersenӓ ӓylӓnde. Lӓkin 10 yıl êlek bitaraf qalıp bulğan bu wazğiyӓt’ bügenge köndӓ töp sӓyӓsӓtneň öleşenӓ ӓwerelde. Awrupada küzӓtelüçe Ӓrdoğanğa qarşı bulu barı tik Awrupalı dӓwlӓtlӓr belӓn bulğan mönӓsӓbӓtlӓrne genӓ tügel, ӓ Awrupa Berlegenӓ yӓşӓwçe millionnarça törek keşesen dӓ risk astına quya.

Bügenge Awrupa da 2000nçe yıllar başındağı xӓlendӓ tügel. Bügen êlekke qitğa neonaŝizm, popülizm hӓm qaçaqlar, möselmannarğa qarata nӓfrӓte belӓn iskӓ alına. Awrupada naçaraya baruçı iminlek şartları qayber Awrupa dӓwlӓtlӓreneň Törkiyӓne berlekkӓ kertmӓw tırışlıqları belӓn berlӓşep, törek xalqınıň Awrupa Berlegenӓ ӓğza bulu barışın xuplawın azayttı.

Awrupalı populistlar törek mӓdӓniyӓten, saylanğan liderların hӓm mӓnfӓğat’lӓren maqsat itep alğanda da Törkiyӓ yaňa hӓm tağın da qoruçı totışqa çaqırdı. Soňğı itep Törkiyӓdӓ 2017nçe yılnıň aprel’ ayında ütkӓrelgӓn referendumnan soň Törkiyӓ ilbaşı Ӓrdoğan Germaniya Kanŝlerı Angela Merkel’ dӓ aralarında bulğan Awrupalı liderlar belӓn ike yaqlı mönӓsӓbӓtlӓrdӓ yaňa bit açu öçen oçraştı. Ӓrdoğan bu söylӓşülӓrne alman xökümӓte hӓm qalğan qayber Awrupa dӓwlӓtlӓreneň, aralarında tanılğan PKK hӓm FETÖ ӓğzalӓre dӓ bulğan, Töp qanun reformasına qarşı çığuçılarnı xuplar hӓm reforma ütkӓrü yaqlı bulğan keşelӓrneň tawışların töreklӓrgӓ citkerülӓrenӓ kirtӓ quyar öçen Törkiyӓneň êçke êşlӓrenӓ qatışularına qaramastan çınğa aşırdı.

Referendumnan soň Awrupa Berlege rӓsmi zatları belӓn Bryusselda ütkӓrelgӓn söylӓşüdӓ Törkiyӓ ilbaşı Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓren nığıtu mӓs’ӓlӓsendӓ tӓwӓkkӓl buluların tağın ber tapqır qabatladı. Lӓkin Awrupada artıq uňçınıň kütӓrelüe bu mӓs’ӓlӓdӓ alğarışnıň tӓêmin itelüenӓ kirtӓ quydı.

Germaniyada uzğan ayda ütkӓrelgӓn saylawlarda uňçı hӓm sulçı xӓrӓkӓtlӓr üzӓk partiyalӓr qarşında uňışqa ireşte. Radikal xӓrӓkӓtlӓrneň alman iqtisadı yaxşı bulğan çorda bu qadӓr uňışlı buluı fӓqir’lek hӓm radikallӓşü arasında tradiŝional’ bularaq qorılğan bӓylӓneşneň küzdӓn kiçerelüenӓ kiterde.

Törkiyӓ Awrupa Berlegenӓ quşılunı sӓyӓsi, iqtisadi hӓm iminlek belӓn bӓyle sӓbӓplӓrdӓn strategik maqsat bularaq bӓyӓli. Könnӓn kön qurqınıç bula başlağan dönyada Törkiyӓ Awrupanıň iminlege öçen möhim rol’ uynıy. Lӓkin ikelӓtӓ standartlar, yanawlar hӓm doşmanlıqnı qabul itӓrgӓ dӓ riza tügel.

Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓren Awrupalı liderlar bu mönӓsӓbӓtneň monnan soň tiňsezlek hӓm ğadelsezlek nigezendӓ dӓwam itterelӓ alınmayacağın qabul itkӓn oçraqta ğına tözeklӓnderep bulır. Törek xalqınıň demokratik saylawına xörmӓt kürsӓtergӓ, Törkiyӓneň saylanğan liderlarına ixtiramlı bulırğa hӓm Törkiyӓgӓ tiň partner bularaq möğamӓlӓ kürsӓtergӓ ӓzer bulırğa tiyeşlӓr.

Bu wazğiyӓt Törkiyӓ-Awrupa Berlege qaçaqlar kileşüe hӓm ozaq yıllar êlek törek watandaşlarına tanıluı kirӓkle Şengen vizassız sӓyӓxӓt xoquqı  mӓs’ӓlӓsenӓ dӓ qarıy. Awrupa birgӓn süzlӓrne cirenӓ citkermӓwne keçkenӓ hӓm texnik mӓs’ӓlӓ bularaq kürgӓndӓ Törkiyӓne döres êş başqarmawı belӓn ğayeplӓw xaqsızlıqtır.

Işanıç, ike yaqlı xörmӓt hӓm telӓktӓşlekkӓ tayanğan mönӓsӓbӓtlӓr Törkiyӓ hӓm Awrupa faydasına bulaçaq. Lӓkin bu ber yaqlı mönӓsӓbӓt tügel hӓm monı isbatlaw Törkiyӓneň êşe tügel. Awrupa hӓrtörle sӓbӓptӓn Törkiyӓgӓ yӓisӓ başqa ber ilgӓ artı belӓn borılsa, bu illӓrneň qalğan mömkinleklӓrne qullanuı tabiği. Küp yaqlı üzӓklӓr tarafınnan şӓkel alğan global’ sӓyӓsӓt şartlarında Törkiyӓneň üx tışqı sӓyӓsӓt perspektivasın könbatış ofığınnan tış kinӓytü telӓgen tikşerü ber dӓ mӓgnӓle tügel.

Monıň urınına Awrupalılar 21nçe ğasır çınbarlıqları küz aldına alınğanda qalğannarınnan kübrӓk üz mӓnfӓğat’lӓrenӓ zıyan saluçı Awrupanı üzӓk itep kürü mӓs’ӓlӓsen xӓl itӓr öçen urtaq tırışlıq quyarğa tiyeş hӓm Törkiyӓneň legal’ iminlek borçularına, mӓnfӓğat’lӓrenӓ kirӓkle iğtibarnı kürsӓterüe zarur. Törkiyӓ-Awrupa Berlege mönӓsӓbӓtlӓren qabat başlata alaçaq yaňa şartlarnıň barlıqqa kilüe barı tik ğadellek, tiňlek, ışanıç hӓm xörmӓt kebek qimmӓtlӓr ikelӓtӓ satndartlar urınına quyılğanda ğına mömkin..



Bäyläneşle xäbärlär