Därdemänd (Zakir Rämiyev)

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 40

Därdemänd (Zakir Rämiyev)

Törkiyägä belem alırğa kilgän kürenekle şäxeslärdän Därdemänd (Zakir Rämiyev) turında qısqaça küzätü

  19nçı ğasır axırı-20nçe ğasır başında İstanbul şähäre kiläçäktä kürenekle ädip häm ğalim bulıp tanılaçaq tatarlar öçen awrupaça belem alu märkäze bulıp tora. Törkiyägä belem alırğa kitüçelärdän, mäsälän, Därdemänd, Şärif Qamal, Gabdraxman Säğ’dilärne äytep ütärgä kiräk. Bügenge yazmabızda süz kürenekle şağir Därdemänd turında barır.

  Därdemänd - Zakir ulı Rämiyev 1859nçı yılnıñ 23nçe noyabrendä Orenburg gubernasınıñ Stärletamaq öyäze Cirgän awılında säwdägär ğailäsendä dönyağa kilä. 1862nçe yılda ätise Möxämmätsadıyq üzeneñ böten ğailäse belän Cirgännän Orsk öyäzendäge Yulıq awılına küçä häm şul töbäktä başta säwdä, soñraq altın çığaru êşläre belän şöğıl’länä.

  Zakir başlanğıç belemne ğailädä ala, annarı, üzennän ike yäşkä olı abıysı Şakir belän bergäläp, Orsk öyäzeneñ Mollaqay awılı mädräsäsendä uqıy. 1880nçe yılda mädräsäne tämamlağaç, Törkiyägä kitep, berniqadär waqıt İstanbul şähärendä yäşi, üzlegennän törek telen, ädäbiyatın öyränä, ädiplär belän aralaşa, qızıqsına. 1881nçe yılnıñ axırlarında Rusiyägä qaytqaç, ul abıysı belän bergä näşriyat açu artınnan yöri, läkin patşa ŝenzurası röxsät birmäw säbäple, bu uyın ğamälgä aşıra almıy.

Zakir Rämiyevneñ ädäbi  icat êşe  belän şöğıl’länä  başlawı da şuşı yıllarğa turı kilä.Ul törekçädän tatarçağa xikäyälär tärcemä itä,şiğır’lär yaza.Läkin anıñ berençe icat täcribäläre (“Qarğalınıñ Sibğatulla Xaciğa mäktüb”(1884) digän şiğırennän başqaları) saqlanıp qalmağan.Matbuğatta ul berençe märtäbä 1903nçe yılda Riza Fäxretdinneñ “Äsma” isemle ozın xikäyäse tekstı êçenä imzasız urnaştırılğan “Ütkän könnär” digän şiğıre belän kürenä.

   1905nçe yılnıñ inqıylabı abıylı-ênele Rämiyevlärgä matbuğat taratu häm tipografiyä oyıştıru turında küptän uylap yörgän plannarın ğamälgä aşırırğa mömkinlek tudıra.1906nçı yılnıñ 21nçe fevralennän alar Orenburgta “Waqıt” isemle köndälek gazeta häm 1908nçe yılnıñ ğıynvarınnan “Şura” isemle jurnal çığara başlıylar.Bu gazeta häm jurnal bitlärendä Ğ.İbrahimov,Ş.Qamal kebek demokratik yazuçılar aktiv yazışa.Därdemänd üze dä şağıyr’  bularaq şuşı matbuğat basmaları aşa tanıla.1906-1912nçe yıllar arasında “Waqıt” gazetası häm “Şura” jurnalı bitlärendä anıñ qırıqqa yaqın şiğıre dön’ya  kürä.Şiğır’lärendä ük tatar ädäbi teleneñ niçek bulırğa häm nindi yular belän qamilläşergä tiyeşlege mäs’äläsen dä kütärä.

  “Waqıt” gazetası häm “Şura” jurnalıın çığarudan tış,Därdemänd cämäğat’ êşlärendä qatnaşa.Mäsälän,açlarğa yärdäm kürsätü,yätimnärne tärbiyäläw komitetlarına citäkçelek itä.

  Üz zamandaşları arasında häm ğomumän tatar mädäni dön’yasında da  möxtäräm häm üzençälekle urınnı bilägän,ataqlı morzalar näselennän bulğan Därdemänd ğomereneñ iñ bay häm iñ uqımışlı keşelärennän bula.Üz däwereneñ küp kenä kürenekle keşeläre belän aralaşa.İsm.Ğaspralı,R.Fäxretdin,S.Maqsudi,Ğ.İsxaqıy h.b.anıñ matdi häm ruxi yärdämen toyıp yäşilär.1914nçe yılda Därdemänd üzeneñ ğailäse häm S.Maqsudi belän Kanbatış Awrupa illärendä säyäxättä dä bula.

   Därdemänd 1921nçe yılnıñ 9nçı oktyabrendä Orsk şähärendä wafat bula.Anıñ sänğat’çä osta êşlängän şiğır’läre tatar poêziyäsenä,hiçşiksez,uñay täêsir itä,dip yaza Möxämmät Ğaynullin “Tatar ädipläre” kitabında Därdmänd xaqında.

   Därdemänd,1921nçe yılda wafat buluğa qaramastan,ataqlı millioner,oluğ promışlennik,Uraldağı altın priiskaları xucası häm ber ük waqıtta ataqlı,kürenekle şağıyr’  bulıp ta tanıla.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

 

Çığanaqlar:

1)Ğaynullin M.,Tatar ädipläre.Qazan:Tat.kit.näşr.,1978.

2)Ğaynetdin.M.,Ğasırlar mirası.Qazan:Tat.kit.näşr.,2004.

3)Ğaffarova F.,Tatar möhacirläre.Qazan:Fän,2004.

4)Xisametdinova A.İ.,Tatar prozasındaİstanbul obrazı.Qazan.2008.

 

 
 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär