Üz êçenä biklängän Könbatış häm globalläşkän dönya

Global' perspektiva 38

Üz êçenä biklängän Könbatış häm globalläşkän dönya

Global' perspektiva 38

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

1990nçı yıllarnıñ başında yäş’ uqıtuçı-ğalim bularaq berençe tapqır globalläşü teması belän qızıqsına başlağan idem. Bu barış Törkiyä belän bergä üsep kilüçe illärgä nindi yoğıntı yasar, globalläşü aldında nindi totışta bulırğa bulırğa kiräk, ni qadär yaqlarğa, ni xätle qarşı çığarğa kiräk?

Şuşı häm moña oxşaş sorawlar soñınnan minem doktorlıq temamnı bilgeläde. Döresräge, min baştaraq irekle häm keşelek faydasına bulaçaq globalläşü fikerenä yaqın idem. Ämma doktorlıq xezmätemne tämamlağaç, kitabımnı iseme şuşı räweşle ide: “Awır häm rizalıq, globalläşülär arasında Törkiyä” (“Kürä” näşriyäte). Globalläşü ber yaqlı tügel, küp yaqlı, awır häm basım yasawçı yağı belän bergä forsat häm rizalıq yağın da üz êçenä aluçı barışlarnıñ tezmäse.

Globalläşügä kiçäge qaraş

Xezmätemne yaza başlağan çaqta Könbatış globalläşüne äydäp bara ide. Tovarlarnıñ häm kapitalnıñ, särmayäneñ irekle xäräkäten, säyäsi çiklärneñ üz funkśiyasın yuğaltuın yaqlıy ide.

Köndäşlek, xezmättäşlek, tamğaxanälärneñ, kvotalarnıñ beterelüe – iñ küp alğı planğa çıqqan añ-fikerlär ide. Xalıqara oyışmalar da saqlawçanlıq bulmağan, tağın da açıq, köndäşçe, ütä kürenmäle dönya tırışuı êçendä ide.

Moña bärabär artta qalğan yäki üsep kilüçe illärdän globalläşügä qarşı tänqıyt’läwlär arta bara ide. Bu barışnıñ Könbatış illäreneñ mänfäğatenä buluı, saqlawçılıqnıñ, tamğaxanälärneñ beterelüeneñ, açıq, irekle häm köndäşçän xezmättäşlekneñ kübräk Könbatış illärenä häm firmalarına faydalı bulaçağına tuqtalıp uzıla ide. Bu säyäsätlär belän üzläreneñ tağın da zäğifläyäçägen, köçsezlänäçägen, tağın da äzräk köndäşlek itä alırlıq xälgä äylänäçägen alğa sörä ide.

İdeologik däräcädä isä globalläşüneñ kapitalizmnıñ yaña verśiyası buluı, êkspluataśiyanı tağın da arttıraçağı, şuşı maqsattan çığıp milli däwlätlärne köçsezlätü, zäğiflätü telägeneñ buluı äytelä ide. Yasaluı zarur bulğannıñ - imperialist globalläşügä qarşı soñğı sıyınır urın bulğan milli däwlätlärne nıq itep yaqlaw buluı telgä alına ide.

Reakśiyälär – kiläçäkkä qarata tügel, artqa taba qarıy ide, saqlanuçan ide, reakśion räweşendä ide. Globalläşü, kapitalizmnıñ yaña versiyası isä, şuşı yaña versiyağa, kapitalizmnıñ êlekke versiyası bulğan milli däwlät belän niçek qarşı çığıp bulaçağın berkem dä soramıy ide.

Tormışqa aşqan wazğıyät

2020nçe yıllarğa yaqınayğan çaqta aradan yaqınça 30 yıl uzğannan soñ bügen 1990nçı yıllardağı şuşı qaraşlarnıñ, qurqularnıñ ni xätle tormışqa aşqanın inde bik ciñel kürä alabız.

Bügen kilep citelgän wazğıyättä monnan arı Könbatış globalläşüne äydäp barmıy. Globalläşüdän iñ küp qazanğan illär Könbatış illäre tügel. Globalläşüdän citärle itep qazana almağannarı öçen Amerika Quşma Ştatları belän bergä Könbatış illäre bügen üsep kilüçe illärneñ 1990nçı yıllardağı tezisların yaqlıy diyärlek. Säyäsi çiklärneñ ğamäldän çığarıluı, irekle säyäxät itü, köndäşlek, açlıq turında süz alıp barılmıy diyärlek. Bigräk tä Amerika Quşma Ştatlarınıñ çit illärdäge investiśiyälären kire aluı, böten illärgä diyärlek tamğaxanä (tamojnya) divarların kütärüe, kvota bilgeläwe – globalläşügä qarşı säyäsätlärneñ anıq kürsätkeçe.

1990nçı yıllarda Awrupa Berlege illäreneñ artqan küçenülärgä, migraśiyağa qarşı säyäsi çiklären saqlaw öçen 10 meñ keşelek ğaskär, armiya tözergä teläyäçägen kem xıyal itä alır ide?  Amerika Quşma Ştatları häm Awrupa Berlege illäre bügen millätçe säyäsätlärenä kire äylänep qayta diyärlek.

Moña bärabär globalläşü barışlarınnan tağın da kübräk tabışlı çıqqan illär 1990nçı yıllarnıñ üsep kilüçe illäre buldı. Qıtay, Hindstan, Braziliya, Törkiyä kebek illär bu barışta tağın da alğa çıqtı. Qıtay Könbatışqa qarşı bügen tağın da kübräk globalläşüçe säyäsätlären yaqlıy. Törkiyä ikemeñençe yıllardan soñ globalläşü barışında uyınnı ğayät yaxşı uynadı. Dön’ya belän bötenläşte.

Demokratiyäläşü häm irek däräcäsen kütärde. İldäge opekunlıq rejimı tarqalğan sayın häm irek mäydannarı kiñäygän sayın il iq’tisadi da üseş aldı. 2000 dollar külämendäge milli kereme berniçä tapqırğa arttı. Törkiyäneñ könbatış belän mönäsäbätlärneñ kiyerenke buluınıñ ber säbäbe dä – üskän iq’tisadi däräcäse häm üzışanıçı arqasında yuq dip äytä alğan Törkiyädän xis itelgän tınıçsızlıq.

Zıyalılarıbız yatlağanın bozarğa tiyeş

Ämma äle dä Törkiyädä häm dönyada qayber zıyalılar 30 yıllıq barışta globalläşü barışlarınıñ Könbatışta häm Könbatış tışında cämğıyät’lärdä niçek itep tögällänüen abaylap almadı. 1990nçı yıllardağı yatlağannarın uqırğa däwam itä. Könbatışnıñ globalläşüdän citärle itep qazana almawı öçen tora-bara yarsuçan buluın, şuña kürä dä üz êçenä biklänüçän, saqlawçan säyästlärenä qaytuın, säyäsi çiklärgä bügen tağın da kübräk mäğ’nä birüen kürmilär yäki kürergä telämilär. Bügen çiklärneñ açıluın, açıqlıq säyäsäten, särmayäneñ xäräkäten Könbatış illäre tügel, globalläşüdän in küp qazanğan yuğarı telgä alınğan illär başqara.

Globalläşü barışlarınnan hiçşiksez böten üsep kilüçe illär ber ük däräcädä faydalana almağan. Bu barışlardan tağın sa kübräk zararlı çıqqan illär dä bula ala. Çönki bu barışlar härkemgä tigez forsat täq’dim itkän barış tügel. Äytergä telägänem: zarur räweştä xäräkät itelmägän oçraqta barışlarnıñ üzlegennän Könbatış illäre belän bergä hiçber ilne daimi qazanuçı yäki yuğaltuçı bulmawı.

Şuña kürä dä kümärtäläp tügel, analitik, kire qağuçı yäki birelüçe tügel, aqıllı fikerle, yatlanğannarğa tügel, soraştıruçı itep qararğa kiräk. Kiräksez reakśionlıq iñ küp reakśiya birüçegä zarar birä.

“Kiçäge qoyaş belän bügenge kerne qorıtıp bulmıy”, - digän matur süz bar. Bigräk tä Könbatış tışındağı cämğıyätlärdäge entellektuallär, uqıtuçı-ğalimnär, byurokratlar, säyäsätçelär, däwlät êşlekleläre, êşmäkärlär häm üz xälendäge keşelär soñğı 30 yılğa qarap tağın ber qat uylarğa tiyeş. Belem tiz räweştä kimegän ber çorda kiçäge mäğ’lümat-belemneñ bügengesen açıqlawğa citmi alaçağın abaylap alırğa tiyeş. “Kiñäyü, tığızlıq, tizlek häm yoğıntı” añ-fikerläre belän bilgelängän häm tiz üzgärüçän globalläşü çorında statik, torğın, reakśion totışlar, irtägesen genä tügel, xätta bügengesen dä añlarğa citmi.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär