Äxmät Timer

Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 04

Äxmät Timer

Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 04

►Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 04

Törkiyä däwläte tözeleşenä, fän üseşenä tirän êz qaldırğan tatar zıyalılarınnan ğalim Äxmät Timer xaqında qısqaça küzätü

    Äxmät Timer (Tatarstandağı iseme Äxmät Räşit ulı Yarullin) - kürenekle tatar ğalime, dönyaküläm tanılğan törki tellär belgeçe, professor.

    Ul 1912nçe yılnıñ 14nçe noyabrendä êlekke Bögelmä öyäzeneñ Älmät awılında dönyağa kilä. Bala çağınnan uq Äxmät mäğʹrifätkä omtılğan. Ätise Räşit häm änise Zäynäp ul zamannıñ şaqtıy uqımışlı keşelärennän sanalğan. Räşit Yarullin un yıllap Soğud Ğaräbstanınıñ Mädinä şähäre mädräsäsendä belem ala, tuğan ilgä qaytqaç, Diniyä nazärätendä imtixan totıp, imam-xatıyp häm mödärris isemen ala, awıllarında uqıtuçı-imam bulıp êşli. Änise Zäynäp xanım isä Älmättäge qızlar mäktäbendä uqıta, anıñ şiğırʹläre milli jurnallarda basıla.

   Uqırga-yazarğa Äxmät ätisennän öyränä. 1921nçe yılda Bögelmädäge urıs mäktäbendä uqıy başlıy. Ätisen mulla buluın iskärtep, Äxmätne mäktäptän qualar.

   Ğalimneñ ätiseneñ: "Qaçıp yäşäw - yalğan yäşäw. Kitkän oçraqta da xör bulğan watanğa kitärgä kiräk, ä bu – Törkiyä", - dip äytkän süzläre bula.

Ätiseneñ süzläre belän ul, 1929nçı yılda Törkiyägä kitärgä mäcbür bula. Bik zur awırlıq belän kilep urnaşa, läkin Törkiyädä ul  sıyınu taba. Üz tuğan cirendä xätta belem  alu xoquqınnan  mäxrüm bulğan Äxmätkä monda belemgä susawnı basarğa, xezmät, icat itärgä mömkinlek tua.

    Törkiyä Äxmät Timerneñ ikençe watanına äylänä, ul monda belem tuplıy, fän  dönyasına kilä, ğalim bularaq şäkellänä, formalaşa. Biredä ul urta möğallim mäktäbendä belem ala, annarı Berlin, Xamburg universitetlarında uqıy. Törkiyägä, törki xalıqlarğa anıñ fänni xezmätlereneñ faydası şaqtıy zur bula.

    Tuğan yağın sağınıp yäşäsä dä, ul Törkiyädä üz bäxeten taba. Şuna da anıñ Törkiyäne watanım dip zurlap äytüe tabiği.

   Äxmät Timerneñ fänni xezmätlärenä küçkänçe, anıñ belem alğan uqu yortların sanap ütik. Ul 1930nçı-1935nçe yıllarda Törkiyäneñ Trabzon häm İstanbul şähärlärendä möğallimlek liśeylarında belem ala, 1935nçe yılnıñ noyabrendä Änkara universitetınıñ tel, tarix häm geografiya bülegenä uqırğa kerä häm 1936nçı yılnıñ dekabrendä Berlin universitetına küçä, anda törki häm şärqi (şärqıy) tellärne öyränüen däwam itä.

   Suğış başlanu belän äsirgä töşkännärne tikşerü öçen Germaniyada komissiyälär tözelä başlıy, törki-tatar häm fin-uğır äsirlären öyränü wazıyfası Äxmät Timergä birelä. Bu waqıtta inde ul Könçığış ministrlığınıñ aradaşçılıq bülegendä êşli torğan bula häm äsir tatar-başqortlardan "İdel-Ural" legionın tözüdä başlap yöri.

     Törkiyä watandaşı bularaq Äxmät Timer ilendä 1946nçı yılğa qadär ğaskär xezmäten üti. Monnan soñ qalğan ğomeren ul barı tik fängä genä bağışlıy, Törkiyä belän Germaniya arasında yörep, 1952nçe yılda Xamburg, 1971nçe-1983nçe yıllarda Myunxen universitetında tyurkologiya fänen uqıta, 1954nçe yıldan alıp 1982nçe yılğa qadär Änkara universitetınıñ tel, tarix häm geografiya bülegendä törek tele uqıtıp, professor bula. Bik küp fänni mäqalälär yaza, kitaplar çığara. Äxmät Timer - Änkarada Törki mädäniyatlärne öyränü institutına nigez saluçı häm anıñ berençe citäkçese (1961-1975) bula. Ul şulay uq bu yıllarda "Törek mädäniyäte" häm "Törek mädäniyäten öyränü" dip atalğan jurnallar çığara başlıy häm alarğa citäkçelek itä. 1970nçe yıllarda isä ul millättäşebez Äxmät Mäñgär belän bergä "Qazan" jurnalın çığara.

Äxmät Timerne zur ğalim itep dönyağa tanıtuçı - anıñ fundamentalʹ fänni xezmätläre häm açışları. Alar iñ berençe çiratta törki tellär belemenä (tyurkologiyağa) qarıy. Äxmät Timer Törkiyädä berençe bulıp mongol telen fän bularaq öyränä başlawçı ğalim, mongolist.

        1980nçe yılda 70 yäş tulğaç layıqlı yalğa çığa. Läkin ğilmi (gıylʹmi) häm icadi êşçänlek alıp baruın tuqtatmıy. Äxmät Timer ğomereneñ soñğı könenä qadär yalqınlanıp êşli. Şaxmat uynasa, Änkaranıñ şaxmat klubı başlığı bulıp citeşkän, skripkada uynasa, tatar häm başqort köylärennän pentatonik skripka öçen konśert yazarlıq xälgä kilgänçe şöğillängän (şöğılʹlängän), tellär öyränä başlasa, sanawlı yıllar êçendä 10 telne öyrängän. Şular östenä ul 28 yıl buyına Änkara universitetında möğallim-professor, 14 yıl buyına Törki mädäniyätne öyränü institutında başlıq wazıyfaların başqara. Şul uq çorda Germaniya uqu yortlarında törki tellär turında lekśiyalär uqıy, küpsanlı xalıqara fänni oyışmalarnıñ äğʹzası häm citäkçese bularaq, cämäğatʹ êşe alıp bara. Şuşı fidaqär (fidakyar) xezmätennän tış ğalim 268 fänni xezmät yaza.

     2003nçe yılda 90 yäşendä Äxmät Timer wafat bula häm Änkaranıñ Qarşıyaqa ziratına cirlänä.

  "Äyterseñ, xäyäteneñ ber genä mizgelen dä êşsez ütkärmägän, näqʹ Qorʹän yazgança, här minutın sanağan häm ükenmäslek bulsın öçen tırışqan."

Kädriyä Mäyvacı

Äxmät Timer (latin) / Kiril variantı tübändäge sıltamada:

 

Çığanaqlar:

1) "Ahmet Temir". Avtor: T.Gülensoy. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara, 2014.

2) Tatarovedeniye.Tarix.Avtor: F.Bäyrämova. 01.06.2010.

3) "Azatlıq" radiosı. "Äxmät Timer Tatarstanğa qayta başladı". Avtor: Ğ.Ğaziz. 02.12.2012.

4) "Azatlıq" radiosı. "Äxmät Timerne bez, tatarlar kütärergä tiyeş". Avtor: R.Äbderäşitova. 14.08.2011.

5) madanizhomga.ru  Şäxeslärebez. "Ah,Tuğan Kaymem Ğaziz!..." Avtor: R.Xafizova. Bögelmä. 27.01.2013.



Bäyläneşle xäbärlär