Ber buın, ber yul: Modern Yefäk yulı

Törkiyä häm Awraziya 23

Ber buın, ber yul: Modern Yefäk yulı

Qıtay ozaq waqıttan birle tanıtqan Zamança yefäk yulı proyektı öçen 29 ilneñ däwlät häm xökümät başlıqları may ayında Pekinda cıyıldı. Bez dä tapşıruıbıznıñ bügenge çığarılışında “Ber buın, ber yul: Modern yefäk yulı” proyektına tuqtalıp uzarbız.

Atatörek universitetınıñ xalıqara mönäsäbätlär bülege tikşerenüçese Cämil Doğaç İpäkneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täqdim itäbez:    

2013tä “Ber buın, ber yul: Zamança yefäk yulı” isemle Qıtay liderı Şi Cinping tarafınnan täqdim tielgän proyekt öçen 29 ilneñ däwlät häm xökümät başlıqları may ayında Pekinda cıyıldı. Qıtay proyekt öçen 2014tä Yefäk yulı iqtisad buını fondın qora. Bu fondka 40 milliard dolarlık çığanaq bülep quya. Proyektka yärdäm öçen 2014tä 100 milliard dolarlık investiśiya belän Aziya asqorıma investiśiya bankın qora. Törkiyä Cömhüriyäte bu bankta qoruçı äğza bulıp tora. Çamalawğa kürä proyekt 65 ildä 4,4 milliard keşe häm 20 trillion dolarlık qimmät qazanaçaq.

Proyektnıñ töp maqsatı – Aziya-Awrupa liniyasendä möhim iqtisadlar arasında transport asqorıması, säwdä häm investiśiya bağların qoru. Proyekt ber yuldan ğına tormıy. Küp yaqlı häm törle al’ternativalarnı üz êçenä ala. Ciröste häm diñgez bulu belän ike möhim xalıqara säwdä yünäleşe bar. Berençese - Yefäk yulı iqtisad buını, ikençese – Diñgez yefäk yulı. Törkiyä “Urta koridor” dip atalğan Qıtay-Üzäk häm Könbatış Aziya koridorında urın ala. Yaña Yefäk yulı kereşüe Qıtaynıñ Marşal planı bularaq da äytelä. Qıtay citäkçelegendä üsüçe bu proyekt İkençe bötendönya suğışınnan soñ AQŞnıñ Marşal yarımutrawlarına oxşatılsa da, iqtisadçılarnıñ xisaplawlarına kürä annan 12 tapqırğa zurraqtır.

Törkiyä Qıtaynıñ adımnarına xäzerge waqıtta êşçänlek başqaruçı Marmaray häm Yavuz Soltan Sälim küpere investiśiyaläre belän yärdäm kürsätte. Ayıruça öçençe hawa mäydanı, Baqı-Tbilisi-Kars häm Ädirnä-Kars timer yulı proyektları belän yärdäm kürsätüne däwam itterä. Törkiyä bu tögäl adımnar belän başta proyektnıñ ciröstendäge öleşenä quşıldı. Koridor êşli başlağanda Qıtay belän Törkiyä arasındağı yul waqıtı 30 könnän 10 köngä töşäçäk. Pekinnan diñgez aşa 2 ayda tapşırıluçı tovarlar ike atnadan äz waqıtta İstanbulda bulaçaq. Ciröste yulı da 3 meñ çaqrımğa qısqaraçaq. Üzäge Qıtayda urnaşqan dönyanıñ iñ zur logistik êşxanälärdän berse COSCO Törkiyäneñ iñ küp konteyner êşläwçe öçençe portı Kumportnı satıp aldı. Monıñ belän Törkiyä proyektnıñ diñgezdäge öleşenä dä quşıldı.

Törkiyä ilbaşı Ärdoğan östämä bularaq turizm, belem, texnologiya häm media ölkälärendä kiñ qırlı mädäni xezmättäşlek başqarunı, uquçı häm personal belän almaşunıñ cäyelüen täqdim itä. Ärdoğanğa kürä bu proyekt töbäktä häm dönyada terrorçılıqnı yuqqa çığaraçaq kereşü bulaçaq. İlbaşı Törkiyä bularaq proyektka härtörle yärdämne kürsätergä äzer buluların da här forsatta assızıqlıy.

Aziya, Afrika häm Awrupada zur asqorıma investiśiyalären küzdä totuçı proyekt şul uq waqıtta ışanu üzäkläre, śivilizaśiyalärneñ, cämğiyätlärara iqtisadi häm mädäni üzara täêsir itüneñ dä barlıqqa kilüenä mömkinlek tudıraçaq. Proyekt Qıtay belän ber rättän Urta Aziyadäge törki cömhüriyätläre belänTörkiyä, İran häm Rusiyä kebek möhim illärne üz êçenä ala. Tarixta Yefäk yulınıñ iñ kritik yullarınnan berse bulğan Anadolu urnaşqan Törkiyä Qıtaydan başlap, Awrupanıñ êçenä taba kerep kitäçäk proyektnıñ möhim illärennän berse. Awrupa, Aziya häm Yaıqn Könçığış geografiyase kiseşkän cirdä urnaşqan Törkiyä proyektnıñ ciröste häm timer yulların üz êçenä aluçı Yefäk yulı iqtisadi buını liniyaseneñ Awrupağa bäylänü urının täşqil’ itä. Bügenge köndä Qıtay häm Törkiyä ber-bersenä toyğan ixtıyac ike yaqlıdır. Qıtay Yefäk yulı kereşüeneñ üzäge bulğan Törkiyä belän mönäsäbätlären üstergändä Yefäk yulın da canlandırırğa tırışa.

Törkiyä köçle port êşçänlege asqorıması belän diñgez aşa ireşü öçen möhim uñaylıqqa iyä. Läkin ayıruça timer yulı häm logistik çeltärneñ köçäytelüenä qarağan däwam itüçe proyektların tizlek belän tämamlawı zarur. Törkiyä bu proyekt yärdämendä Yefäk yulı iqtisad buını liniyasendä urnaşqan Qıtay, İran, Rusiyä kebek illär belän bulğan üskän iqtisadi mönäsäbätlären nığıtaçaq. İñ ähämiyätlese isä Azärbaycan, Qırğızstan, Qazaqstan häm Üzbäkstan kebek törki cömhüriyätlär belän dä üzara täêsir itüne yuğarı däräcägä çığara alaçaq.



Bäyläneşle xäbärlär