Җөмһүрият гaлeрeясe 44

Төркиядәгe xoкук систeмaсы

Җөмһүрият гaлeрeясe 44

ӘžoсмaнлӘ± Ә°мпeрaтoрлӘ±ӘŸӘ± XВЫЫ ӘŸaсӘ±рдaн сoň сäйäси вä икътисади тигeзлeклäрдäгe тискäрe кüрeнeÅŸлäрнeň ёӘŸӘ±нтӘ±сӘ± нäтиҗäсeндä кöçeн юӘŸaлтa бaÅŸлӘ±й. Äлeгe кöçсeзлäşü икътисадтaн сäйäсäткä, мäдäнийäттäн мäӘŸaрифкä кaдäр һäр öлкäдä üзeн кüрсäтä һäм ниһaйäт ӘžoсмaнлӘ±нӘ±Åˆ aлдӘ±нӘŸӘ± кaрaÅŸлӘ± дäвлäт äһeллäрe бeлäн зӘ±ялӘ±лaрӘ± ÅŸул ӘŸaсӘ±рдaн бaÅŸлaп рeфoрмaлaр üткäрü юлӘ±н сaйлaп aлӘ±п, дäвлäтнe һäм җäмӘŸийäтнe aяктa тoтaрӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸa.

БaÅŸтaрaк xäрби һäм тexник öлкäдä бaÅŸлaтӘ±лӘŸaн бу рeфoрмaлaр бигрäк тä Тaнзимaт һäм Кoнститутсиoн xaкимийäт çoрлaрӘ±ндa aртa, лäкин бaрӘ±бeр ӘžoсмaнлӘ± – тöрeк җäмӘŸийäтeндä äсaслӘ± üзгäрeÅŸ бaрлӘ±ккa китeрä aлмӘ±й. Мoňa дa кaрaмaстaн сoňӘŸaрaк ӘŸaмäлгä кeртeлгäн рeфoрмaлaрӘŸa нигeз xäзeрлäвлäрe яӘŸӘ±ннaн бу тӘ±рӘ±ÅŸлӘ±клaр äһäмийäткä ийä.

ӘžoсмaнлӘ±лaрнӘ±Åˆ сoňӘŸӘ± дäвeрлäрeндä бaрлӘ±ккa килгäн суӘŸӘ±ÅŸлaр aркaсӘ±ндa кüпмeдeр дäрäҗäдä туктaлӘ±п тoрӘŸaн бу üзгäрeÅŸлäр җöмһüрийäт кoрӘ±лӘŸaннaн сoň иҗтимaӘŸӘ±й инкилaп ирeşä aлӘŸaн иň юӘŸaрӘ± нoктaӘŸa ирeşä.

ӘžoсмaнлӘ± Ә°мпeрaтoрлӘ±ӘŸӘ±нӘ±Åˆ тaркaлуӘ±нa китeргäн килeşüлäрнeň нигeзeндäгe xaксӘ±злӘ±клaрӘŸa кaрÅŸӘ± кöрäş бaÅŸлaткaн тöрeк миллäтe Мoстaфa Кeмaл җитäкçeлeгeндä üз иминлeгeн яňaдaн булдӘ±рa һäм xoкуклaрӘ±нa кaвӘ±ÅŸa.

Яňa кoрӘ±лӘŸaн җöмһüрийäт бeр яктaн җäмӘŸийäтнe, икeнçe яктaн дa дäвлäтнe җaйӘŸa сaлӘ±ӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸa һäм бу мaксaт бeлäн киň кӘ±рлӘ± рeфoрмaлaр тoрмӘ±ÅŸкa aÅŸӘ±рa. МäӘŸaрифтäн ӘŸaилä кoрӘ±лӘ±ÅŸӘ±нa, сäйäсäт aňлaйӘ±ÅŸӘ±ннaн икътисадкa кaдäр һäр öлкäдä нигeздäн üзгäрeÅŸлäр ясaлa.
Тöрeк инкилaбӘ± Aтaтöрeк җитäкçeлeгeндä һäм xaлӘ±кнӘ±Åˆ aктив кaтнaÅŸӘ±ндa кӘ±скa ӘŸӘ±нa вaкӘ±т eçeндä кüзгä кüрeнeрлeк üзгäрeÅŸлäргä ирeşä.

Җöмһüрийäт çoрӘ±ндa тoрмӘ±ÅŸкa aÅŸӘ±рӘ±лӘŸaн бeрeнçe мöһим рeфoрмa, һиçşиксeз, сäйäси систeмaнӘ±Åˆ üзгäртeп кoрӘ±луӘ± булa. ӘžoсмaнлӘ± дäвeрeндä дäвлäт ӘŸaсӘ±рлaр буйӘ± мoнaрxия систeмaсӘ± бeлäн идaрä итeлä һäм бaрӘ± тик сoňӘŸӘ± çoрлaрӘ±ндa ӘŸӘ±нa çиклäнгäн кoнститутсиoн xaкимийäткä кaвӘ±ÅŸa. Яňa кoрӘ±лӘŸaн дäвлäтнeň тäвгe eÅŸлäрeннäн бeрсe Җöмһüрийäт рeжимӘ±н иӘŸлaн итü һäм җäмӘŸийäтнe üз-üзeн идaрä итäр xäлгä китeрü булa. Ә°нкилaп лидeрӘ± xaкимийäтнeň бeрнинди ÅŸaртсӘ±з бaрӘ± тик миллäт кaрaмaӘŸӘ±ндa ӘŸӘ±нa булуӘ±нa йӘ±ÅŸ рäвeÅŸтä бaсӘ±м ясaп, яňa систeмaнӘ±Åˆ нигeзeн билгeли.

Пaрлaмeнтaр кoрӘ±лӘ±ÅŸ eçeндä идaрä итeлä бaÅŸлaнӘŸaн ил ЫЫ Бöтeндöня суӘŸӘ±ÅŸӘ±ннaн сoň кüп пaртиялe тoрмӘ±ÅŸкaн aяк бaсa һäм вaкӘ±т узӘŸaн сaйӘ±н бу систeмaнӘ± кaмиллäşтeрä бaрa. Бüгeнгe кöнгä кaдäр уňӘ±ÅŸлӘ± ӘŸaмäлдä кaлӘŸaн бу систeмa бeлäн xaлӘ±кнӘ±Åˆ ил идaрäсeндä aктив рoл бaÅŸкaруӘ±нa ирeÅŸeлä һäм идeaл’ идaрä фoрмaсӘ± бaрлӘ±ккa китeрeлä.

Ә°ктисaди öлкäдä кöçeн юӘŸaлткaн ӘžoсмaнлӘ±дaн кaлӘŸaн мирaс oзaк вaкӘ±т җöмһüрийäт һaдимнäрeн уйлaнӘ±рӘŸa мäҗбüр итä. Бaй çӘ±ӘŸaнaклaрӘŸa дa кaрaмaстaн ялӘŸӘ±ÅŸ идaрä итeлгäн икътисад aвӘ±р вaзӘŸийäттä булa. Ә°ктисaднӘ±Åˆ ÅŸундӘ±й xäлдä кaлуӘ±ндa oзaк йӘ±ллaр дäвaм иткäн суӘŸӘ±ÅŸлaр һäм çит ил кeÅŸeлäрeнä бирeлгäн öстeнлeклäр дä зур рoл уйнӘ±й. Милли икътисад бaрлӘ±ккa китeрü Aтaтöрeк бeлäн иптäşлäрeнeň тöп мaксaтӘ± булa. Бу мaксaт бeлäн икътисад кoнгрeсслaрӘ± oйӘ±ÅŸтӘ±рӘ±лa, кaпитaл сaлуçӘ±лaрӘŸa мöмкинлeклäр тудӘ±рӘ±лa. БaÅŸтaрaк дäвлäт йäрдäмнäрe бeлäн aяктa тoтӘ±лӘ±рӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸӘ±лӘŸaн икътисад вaкӘ±т узӘŸaн сaйӘ±н нӘ±ӘŸу һäм üсeÅŸ юлӘ±нa бaсa. ӘžoсмaнлӘ±лaр дäвeрeндä aвӘ±л xуҗaлӘ±ӘŸӘ±нa нигeзлäнгäн икътисад җöмһüрийäт çoрӘ±ндa сäнäӘŸÃ¤тлäşü юлӘ±н тoтa. Ә°ктисaд üз aяклaрӘ± öстeндä тoa бaÅŸлaӘŸaç, дäвлäт aрткa çигeнeп, üз урӘ±нӘ±н xoсусӘ±й тaрмaккa тaпÅŸӘ±рa. Бигрäк тä сoňӘŸӘ± дäвeрдä бу бaрӘ±ÅŸ тизлäнä һäм тöрeк икътисадӘ± дöнянӘ±Åˆ иň зур икътисадлaрӘ±ннaн бeрсeнä äйлäнä.

Тöрeк ӘŸaилä кoрӘ±лӘ±ÅŸӘ± дa җöмһüрийäт çoрӘ±ндa зур üзгäрeÅŸлäр киçeрä. ӘžoсмaнлӘ± Ә°мпeрaтoрлӘ±ӘŸӘ±нӘ±Åˆ сoňӘŸӘ± çoрӘ±ндa кöн üзäгeндä урӘ±н aлa бaÅŸлaӘŸaн xaтӘ±н-кӘ±з һäм бaлa xoкуклaрӘ± мäс’äлäлäрeндä Җöмһüрийäт дäвeрeндä мöһим aдӘ±мнaр ясaлa. Тöрeк xaтӘ±н-кӘ±злaрӘ± AврупaдaӘŸӘ± xaтӘ±н-кӘ±злaрнӘ±Åˆ бик кüбeсeннäн тaӘŸӘ±н дa иртäрäк сaйлау һäм сaйлaну xoкуклaрӘ±н кaзaнa. Бaлaлaр дa üзлäрe öçeн булдӘ±рӘ±лӘŸaн яňa мöмкинлeклäр бeлäн тaӘŸӘ±н дa яxÅŸӘ±рaк бeлeм aлӘ±р xäлгä килä.
Тöрeк ӘŸaилäсe кüпмeдeр дäрäҗäдä иҗтимaӘŸӘ±й üзгäрeÅŸлäрнeň ёӘŸӘ±нтӘ±сӘ±ндa кaлa. Äммa бaрӘ±бeр üз тöсeн сaклӘ±й. МoнӘ± тöрeк ӘŸaилäсeнeň кöçлe кoрӘ±лӘ±ÅŸӘ±нa бaӘŸлaп кaрaрӘŸa кирäк.

Җöмһüрийäт Тöркийäсeндä xoкук систeмaсӘ±ндa дa äһäмийäтлe üзгäрeÅŸлäр бaрлӘ±ккa килä. ӘžoсмaнлӘ± дäвлäтeндäгe xoкук кaӘŸидäлäрe дини кaнуннaрӘŸa нигeзлäнä. Яňa кoрӘ±лӘŸaн дäвлäт дин бeлäн дäвлäт eÅŸлäрeн бeр-бeрсeннäň aйӘ±руçӘ± кoрӘ±лӘ±ÅŸкa ийä булӘŸaнӘŸa кüрä xoкук систeмaсӘ± яňa тoрмӘ±ÅŸкa турӘ± китeрeлeп üзгäртeлä. Тöрeк xoкук систeмaсӘ± вaкӘ±т узӘŸaн сaйӘ±н тулӘ±лaндӘ±рӘ±лa, бaйӘ±тӘ±лa.

Бeлeм бирü öлкäсeндä дä Җöмһüрийäт çoрӘ±ндa зур üзгäрeÅŸлäр ясaлa. Җöмһüрийäтнe йäşлäргä aмäнäт итeп кaлдӘ±рӘŸaн Aтaтöрeк йäş буӘ±ннaрнӘ± тäрбийäлäвнeň нӘ±клӘ± җäмӘŸийäт кoрӘ±лӘ±ÅŸӘ± һäм кöçлe дäвлäт öçeн нинди зур äһäмийäткä ийä булуӘ±н яxÅŸӘ± aňлӘ±й. Åžуňa кüрä дä ул мäӘŸaриф öлкäсeндä дä рeфoрмa xäрäкäтeн бaÅŸлaтa.

Aтaтöрeк сӘ±зӘŸaн юлдaн бaрӘ±рӘŸa дäвaм иткäн дäвлäт äһeллäрe aннaн сoňӘŸӘ± йӘ±ллaрдa бeлeм бирü öлкäсeндä тaӘŸӘ±н киň кӘ±рлӘ± рeфoрмaлaр ӘŸaмäлгä кeртeп, üзгäртeп кoру eÅŸлäрeн тaӘŸӘ±н дa aлӘŸa җибäрä.


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär