Төркия һәм дөнья вaкигaлaры 155

Ислaм дөньясындa бүлeнү һәм aң-бeлeм прoблeмaсы

Төркия һәм дөнья вaкигaлaры 155

ҖoñӘŸӘ± йӘ±ллaрдa ЯкӘ±н КöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ һäм Ә°слaм дöнясӘ±ндa кaйӘŸӘ±лӘ± тäрaккӘ±йäтлäр бaрлӘ±ккa килä. AйӘ±руça вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ± бaрӘŸaн Җüрийä, Әžирaк, Ливия, Йäмäн кeбeк иллäрдä җитди бüлeнüлäр кüзäтeлä. Җüрийäдäгe вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ±нӘ±Ã± илнe бäрeлeşüçe тöркeмнäр һäм дäвлäт кoнтрoл иткäн тöбäклäргä бüлü рискӘ± бaр. Әžирaк тöняк, уртa һäм кöняккa бüлeнü куркӘ±нӘ±Ã§Ә± бeлäн oçрaÅŸтӘ±. Ливиядä Кaддaфинeñ üтeрeлüeннäн сӘ±Ã± рeжим бeлäн oппoзитсия aрaсӘ±ндaӘŸӘ± кaрÅŸӘ±лӘ±клaр һäм бäрeлeÅŸ һaмaн дa дäвaм итä. Йäмäндä üзäк җитäкçeлeк һäм Һутсилäр кoнтрoл иткäн тöбäклäр бeр-бeрсeнä кaрÅŸӘ± тöşкäн вaзӘŸийäттä. Бüлeнгäн Фäлäстиннeñ бäxeтсeзлeгeндä исä бeрнинди üзгäрeÅŸ юк. Бу кüрeнeÅŸ тöбäктä xaoс тудӘ±рӘŸaн кeбeк çиÅŸeлeÅŸ тaбӘ±лмaӘŸaн oçрaктa яña тaркaв дäвлäтлäргä бüлeнü иxтимaлӘ±н кüрсäтä.
Xäлбуки, бу иллäр һäм кaлӘŸaннaрӘ± 2нçe ӘŸaсӘ±рӘŸa кaдäр Äмäви, Aббaси, ҖäлҗуклӘ± һäм ӘžoсмaнлӘ± кeбeк зур импeрaтoрлӘ±клaр eçeндä бöтeнлäşкäн гeoгрaфиялäр идe. Бу импeрaтoрлӘ±клaр eçeндä бeргä йäşäгäн җäмӘŸийäтлäр 2нçe ӘŸaсӘ±р бaÅŸӘ±ндa мöстäкил миллäт-дäвлäтлäргä бüлeнä, 21нçe ӘŸaсӘ±р бaÅŸӘ±ндa исä şäһäр дäвлäтлäрe кeбeк кeçкeнä иллäргä бüлeнä aлa. Бу нäтиҗä исä тöбäктä яña çиклäрнeñ һäм кöç тигeзлeгe суӘŸӘ±ÅŸлaрӘ±нӘ±Ã± бaрлӘ±ккa килüeн añлaтa.

БaÅŸкa мöсeлмaн иллäрдä дä кüзäтeлä aлӘ±нaçaк бу бüлeнüнe ниçeк бäйäлäргä сoñ? Бу кüрeнeÅŸтäн нинди сaбaк aлӘ±нӘ±рӘŸa тийeÅŸ? Äлeгe сoрaвлaрӘŸa 2 җaвaп бaр. Пeссимист җaвaп – Ә°слaм гeoгрaфиялäрeндä 17нçe һäм 18нçe ӘŸaсӘ±рлaрдa Aврупaдa булӘŸaнӘ± кeбeк дистäлäрçä йӘ±ллaр буйӘ± бaрaçaк суӘŸӘ±ÅŸлaрнӘ±Ã± һäм xaoснӘ±Ã± дäвaм итüeдeр. Дöня тaриxӘ±ндa 3 йäисä 1 йӘ±л суӘŸӘ±ÅŸлaрӘ± булaрaк бeлeнüçe кaoтик çoрнӘ± xäзeр Ә°слaм гeoгрaфиялäрeндä кüрeп булa. Äгäр дä бüгeнгe кüрeнeÅŸ 197нçe йӘ±ллaрдa ЛивaндaӘŸӘ±, 198нäрдä Ә°рaн-Әžирaк aрaсӘ±ндaӘŸӘ± суӘŸӘ±ÅŸлaрнӘ±Ã± дäвaмӘ± кeбeк кüрeнсä, çӘ±нӘ±ндa тöбäк бoлaй дa 4 йӘ±л буйӘ± суӘŸӘ±ÅŸ eçeндä.

Бу пeссимистлӘ±к ÅŸул ук вaкӘ±ттa бüлeнü прoблeмaлaрӘ±нa çиÅŸeлeÅŸ юлӘ±ндa җитди тӘ±рӘ±ÅŸлӘ±кнӘ±Ã± булмaвӘ± aркaсӘ±ндa килeп çӘ±ӘŸa. Ә°слaм иллäрeнeñ бу фäлäкäт öйeрмäсeннäн кoтӘ±луӘ± öçeн бüгeнгe кöндä кӘ±зӘŸaнӘ±Ã§ бeрнинди öмeт юк. Лидeрлaр, aкaдeмик бeлгeçлäр, интeллeктуaллaр йäисä бaÅŸкa бeрäвлäр прoблeмaлaрнӘ±Ã± çиÅŸeлeÅŸe öçeн яña фикeрлäр тäкдим итми. Бeр вaкӘ±т Ә°слaм дöнясӘ±нӘ±Ã± кaйбeр илäрeндä кaйбeрäвлäр тaрaфӘ±ннaн җиткeрeлгäн рeгиoнaл’ икътисад йäисä сäйäси xeзмäттäşлeк һäм бöтeнлäşü кaрaÅŸлaрӘ± бüгeнгe кöндä oнӘ±тӘ±лдӘ±. ТaӘŸӘ±н дa нaçaрӘ± – бу прoйeктлaр һäм öмeтлäрнe aлӘŸa сöрüçeлäр öмeтсeзлeккä бирeлдe. Мäсäлäн, Ә°слaм иллäрeнeñ прoблeмaлaрӘ±н çиşäр öçeн кoрӘ±лӘŸaн Ә°слaм xeзмäттäşлeк oйӘ±ÅŸмaсӘ± кaйдa? Миллиaрдлaрça дoллaр сaрӘ±ф итeлeп, йӘ±ллaр буйӘ± eşçäнлeклäр бeлäн кoрӘ±лӘŸaн бу xaлӘ±кaрa oйӘ±ÅŸмaнӘ±Ã± üз äӘŸзaлäрeнeñ прoблeмaлaрӘ±нa кaрaӘŸaн çиÅŸeлeÅŸ тäкдимe бaрмӘ± сoñ?
КӘ±зӘŸaнӘ±Ã§ юк. Мöсeлмaн җäмӘŸийäтлäр һäм интeллeктуaллaр Ә°слaм тaриxӘ±нӘ±Ã± иñ нaçaр вaкӘ±тӘ±ндa тирaн ёӘŸкӘ±ӘŸa тaлӘŸaн кeбeк. Åžул рäвeÅŸлe тöп прoблeмa - бüлeнü һäм фикри инeртсиядäн тӘ±ÅŸ бу бüлeнü һäм инeртсиянe añлау. Añлaмaв һäм инeртсия – тaӘŸӘ±н дa зур прoблeмaдӘ±р. Бeр кaзaдa ярaлaнӘŸaн кeÅŸeнeñ кaн юӘŸaлтуӘ±н añлaмaвӘ± кeбeк.

Ә°слaм җäмӘŸийäтлäрe бeр-бeрсeнä ÅŸул xäтлe битaрaф ки, уртaк мäнфäӘŸaт һäм бaрлӘ±к añнaрӘ± дa зäӘŸиф. Бу мäс’äлäдä иñ яxÅŸӘ± üрнäк – Җüрийäлe кaçaклaр прoблeмaсӘ±нa булӘŸaн битaрaфсӘ±злӘ±к. 1 миллиoннaн aртӘ±к Җüрийäлe кaçaкнӘ±Ã± вaзӘŸийäтe 1 миллиaрд ярӘ±млӘ±к Ә°слaм дöнясӘ±нӘ±Ã± иӘŸтибaрӘ±н никaдäр җäлeп итä? Җüрийäлe кaçaклaрӘŸa иÅŸeк açкaн кüрÅŸe Тöркийä һÃ¤м Ёрдaния кeбeк бeрниçä илдäн тӘ±ÅŸ мöсeлмaннaрнӘ±Ã± ниçä прoтсeнтӘ± бу дрaмaнӘ± кüрä aлa?

Лäкин вaзӘŸийäт бик üк нaçaр тüгeл. Җüрийäлe кaçaклaр дрaмaсӘ±ннaн һäм ӘŸoмüм бüлeнü прoблeмaсӘ±ннaн тӘ±нӘ±Ã§сӘ±з булӘŸaн кeÅŸeлäрнeñ сaнӘ± äз тüгeл. Кüрeнмäсä дä, Ә°слaм иллäрeндä прoблeмaлaрӘŸa çиÅŸeлeÅŸ öçeн кaрaÅŸ, Ә±сул һäм прoйeктлaр кaрaлa. Ә°слaм иллäрeнeñ тискäрe ÅŸaртлaрӘ±нa çиÅŸeлeÅŸ öçeн oптимист кaрaÅŸлaр дa юк тüгeл.


БaрлӘ±к прoблeмaлaрӘ±нa һäм üз eçeнä ябӘ±лӘŸaн булуӘ±нa кaрaмaстaн мöсeлмaн иллäрe яña çoрнӘ±Ã± бaÅŸлaнуӘ± öçeн aвӘ±рлӘ±клaр aÅŸa узa. Aврупa Aврупa Бeрлeгe прoйeктӘ± бeлäн суӘŸӘ±ÅŸлaрнӘ± туктaтa aлӘŸaн икaн, мöсeлмaн иллäрe дä oxÅŸaÅŸ йäисä aйӘ±рмaлӘ± çӘ±ӘŸу юлӘ± тaбaçaк. Çöнки Ә°слaм дöнясӘ± бäлки дä ÅŸaктӘ±й кöнбaтӘ±ÅŸ илдäн тaӘŸӘ±н дa динaмик, йäş һäм тeлäклe кeÅŸeлäрдäн тoрa.

Ә°слaм иллäрeндäгe xaлӘ±клaр, интeллeктуaллaр, мeдиa һäм кaлӘŸaн җäмäӘŸaтçeлeк уйӘ±нçӘ±лaрӘ±нӘ±Ã± çиÅŸeлeÅŸ öçeн яña кeрeşüлäр булдӘ±руӘ± кoтӘ±лӘŸӘ±сӘ±з. Çöнки бeрнинди тäн дäвaмлӘ± aвӘ±ртуӘŸa тüзä aлмaӘŸaн кeбeк мöсeлмaннaр дa кaйӘŸӘ±-xäсрäтлäргä битaрaф кaлa aлмӘ±й. Мöсeлмaн сoтсиoлoгиясe һäм кeÅŸe псиxoлoгиясe бу мäс’äлäдä яña тeoриялäр һäм тoтӘ±ÅŸлaр уйлaп çӘ±ӘŸaруӘŸa açӘ±к. Бäлки äлeгä кüрeнмäсä дä, кaйӘŸӘ±-xäсрäтнe xис итüçe ÅŸaктӘ±й интeллeктуaл һäм иҗтимaӘŸи oйӘ±ÅŸмaлaр, бaÅŸтa кaçaлaрӘŸa йäрдäм кüрсäтä, ÅŸул ук вaкӘ±ттa килäçäккä кaрaӘŸaн çaрaлaр eзли. КaçaклaрӘŸa мaтди һäм руxи йäрдäм кüрсäтüçeлäр рeгиoнaл’ прoблeмaлaрнӘ±Ã± çиÅŸeлeÅŸe öçeн милли һäм xaлӘ±кaрa eşçäнлeклäр дä бaÅŸкaрa.


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär