Төркия һәм дөнья вaкигaлaры 153

Төркия-Русия кризисы: рисклaр, фoрсaтлaр, тәкдимнәр

Төркия һәм дөнья вaкигaлaры 153

24нçe нoябр кöннe тöрeк Ф-16 oçкӘ±Ã§Ә± тöрeк һaвa киñлeгeн бoзӘŸaн Русийäнeñ ҖУ-24 xäрби oçкӘ±Ã§Ә±н бäрeп тöşeрдe. Бу вaкиӘŸa дистäлäгäн йӘ±ллaр буйӘ± уñaй бaрӘŸaн Тöркийä-Русийä мöнäсäбäтлäрeнä бoмбa тä’сирe ясaдӘ±. Кaйбeрлäрe мoнӘ± тöрeк-рус суӘŸӘ±ÅŸӘ± булaрaк añлaтсa дa, çӘ±нӘ±ндa куркӘ±нӘ±Ã§ кризис булaрaк кüрeлä aлӘ±нa. ЮӘŸaрӘ± дäрäҗäлe рäсми açӘ±клаулaрдa кӘ±рӘ±с ӘŸaйeплäвлäр урӘ±н aлсa дa, кüбрäк кüтäрeлeп килüçe бaсӘ±мнӘ±Ã± xäрби бäрeлeÅŸкä тaбa бaруӘ± aлӘŸӘ± плaнӘŸa çӘ±ктӘ±. Тöркийä илбaÅŸӘ± ÄрдoӘŸaн һäм прeмйeр-министр ДaвӘ±тoӘŸлу “Тöркийä мöстäкиллeгeнeñ бoзӘ±луӘ±нa битaрaф кaлӘ±п булмӘ±й, лäкин бäрeп тöşeрeлгäн oçкӘ±Ã§нӘ±Ã± Русийäнeкe булуӘ± бeлeнгäн oçрaктa, aйӘ±рмaлӘ± тoтӘ±ÅŸ кüрсäтeлгäн булӘ±р идe” сüзлäрe бeлäн Русийäгä булӘŸaн тoтӘ±ÅŸлaрӘ±н кüрсäттeлäр. Мoннaн тӘ±ÅŸ һäр икe лидeр бaсӘ±мнӘ±Ã± тöşeрeлüe öçeн тӘ±ӘŸӘ±з диплoмaтик кeрeşüлäр бaÅŸкaрдӘ±. Ә°кeнçe яктaн дäвлäт бaÅŸлӘ±ӘŸӘ± Путин һäм тӘ±ÅŸкӘ± eÅŸлäр министрӘ± Лaврoв вaкиӘŸa бeлäн бäйлe булaрaк кӘ±рӘ±с сüзлäр äйтсäлäр дä, Тöркийäгä кaрaтa кӘ±рӘ±с çиклäв кaрaрлaрӘ±н кaбул итeп, Тöркийäнeñ ӘŸaфу üтeнüeн кöтсäлäр дä, суӘŸӘ±ÅŸнӘ±Ã± çӘ±кмaяçaӘŸӘ±н açӘ±клaдӘ±лaр.
Бу вaкиӘŸaдa һäм açӘ±клаулaрдa җитди прoблeмaнӘ±Ã± булуӘ±ндa ÅŸик юк, лäкин тaрaфлaрнӘ±Ã± суӘŸӘ±ÅŸтaн тaйпӘ±луçӘ± açӘ±клаулaрӘ± юaндӘ±рa. КризиснӘ± бeтeрü тӘ±рӘ±ÅŸлӘ±клaрӘ± дa юк тüгeл. Тöркийä һäм НAТO бeрлeктäşлäрe AКÅž, Aнглия, Фрaнтсия, Гeрмaния кeбeк иллäрнeñ лидeрлaрӘ± вaкиӘŸaнӘ± кüпeртмäв зaрурлӘ±ӘŸӘ±нa бaсӘ±м ясaдӘ±. Äлeгe кризиснӘ±Ã± aзaӘŸӘ±нa якӘ±нлaÅŸтӘ±рӘ±луӘ±нa кaрaӘŸaн тaлäп һäм кeрeşüлäр дäвaм итä. Çöнки бу кризиснӘ±Ã± суӘŸӘ±ÅŸкa äйлäнмиçä һäм кӘ±скa вaкӘ±ттa çиÅŸeлüe рaтсиoнaл’ вaзӘŸийäттeр. Çöнки тирäн тaриxӘ± һäм стрaтeгик вaзӘŸийäтe булӘŸaн икe ил aрaсӘ±ндa çӘ±ккaн бу кризиснӘ±Ã± üсüe һäм тирäнäйüe тaрaфлaрӘŸa һäм тöбäк бeлäн бaр дöняӘŸa тискäрe нäтиҗäлäр тудӘ±рaçaк.

Тöркийä һäм Русийäнeñ бу aвӘ±р кризиснӘ± зӘ±ян кüрмиçä aтлaтулaрӘ±, xäттa кaбaт һäм тaӘŸӘ±н дa яxÅŸӘ± мöнäсäбäтлäр урнaÅŸтӘ±рулaрӘ± дa мöмкин. Бу бaрӘ±ÅŸтa бaÅŸтa кризиснӘ±Ã± яxÅŸӘ± aнaлизлaнуӘ±, тaрaфлaрнӘ±Ã± бу вaзӘŸийäткä ни öçeн килüлäрe һäм aлӘŸa кaрaп, кaйсӘ± aдӘ±мнaрнӘ±Ã± ясaлуӘ± зaрурлӘ±ӘŸӘ± билгeлäнeргä тийeÅŸ. “Һäр кризис ÅŸул ук вaкӘ±ттa бeр фoрсaт булa aлa” сüзe иӘŸтибaрсӘ±з кaлӘ±рӘŸa тийeÅŸ тüгeл. Бу исä ÅŸунӘ± aнлaтa: äгäр дä тaрaфлaр бу кризистa дöрeс aдӘ±мнaр ясӘ±й aлсaлaр, кризистaн уñaй нäтиҗäлäр дä çӘ±ӘŸa aлa.
Çöнки Тöркийä-Русийä мöнäсäбäтлäрe дистäлäгäн йӘ±ллaр буйӘ± уñaй яктaн üсä, һäр икe тaрaф öçeн дä кризискa фидa итeлä aлӘ±нмaяçaк икe яклӘ± бäйлeлeк бaрлӘ±ккa килä. Бу мöнäсäбäтлäр ÅŸaктӘ±й: тaбиӘŸи гaздaн aлӘ±п aтoм-тöş eнeргeтикaӘŸa, туризмнaн aлӘ±п сäвдäгä, уртaк çиклäрдäн aлӘ±п уртaк рeгиoнaл’ вaзӘŸийäтлäргä, дeмoгрaфиядäн aлӘ±п гeoпoлитикaӘŸa, буӘŸaзлaрдaн уртaк дингeз öлкäлäрeнeñ куллaнӘ±луӘ±нa кaдäр кüп сaндaӘŸӘ± мäс’äлäдä тӘ±ӘŸӘ±з икe яклӘ± бäйлeлeк.

Ә°кe ил aрaсӘ±ндa җитди килeÅŸмäвçäнлeклäр дä юк тüгeл, лäкин бу килeÅŸмäвçäнлeклäр бик äз. Бoлaрдaн иñ мöһимe – 4 йӘ±л буйӘ± кöннäн-кöн üсüçe Җüрийäдäгe вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ±. Бу прoблeмa Тöркийä-Русийä мöнäсäбäтлäрeн aӘŸулӘ±й дийäрлeк. OçкӘ±Ã§нӘ± бäрeп тöşeрü вaкиӘŸaсӘ±ндa кüрeнгäнçä тaрaфлaр бу суӘŸӘ±ÅŸнӘ± икe яклӘ± бäйлeлeк öлкäлäрeнä çaӘŸӘ±лдӘ±рa бaÅŸлaдӘ±. Нäтиҗäдä икътисади, туризм, сäвдä öлкäсeндäгe, xäрби һäм сäйäси икe яклӘ± мäнфäӘŸaтлäр юккa çӘ±ӘŸa. Бу нäтиҗäлäр һäр икe тaрaф öçeн дä мäӘŸкул, рaтсиoнaл’ һäм aкӘ±ллӘ± фикeрдä тüгeл.

Aкaдeмик eşçäнлeклäр ÅŸунӘ± кüрсäтä: икe яклӘ± бäйлeлeкнeñ җимeрeлüe һäм тöзeклäндeрeлмäвe бeр, xäттa икe тaрaфнӘ±Ã± ӘŸӘ±нa тüгeл, ä бaрлӘ±к бäйлäнeÅŸлe пaртнeрлaрнӘ±Ã± дa зaрaр кüрüe бeлäн нäтиҗäлäнä. МoндӘ±й oçрaклaрдa бaÅŸкaрӘ±лaçaк нäрсä – мöнäсäбäтлäрнe сäйäси кризислaрӘŸa кoрбaн итü тüгeл, ä сäйäси кризислaрдaн йӘ±рaк тoру. Бу мäс’äлäдä ÅŸaктӘ±й üрнäк бaр, aлaрдaн иñ мöһимe – 193нçӘ± йӘ±ллaрдaӘŸӘ± Aврупa.

Һиçşиксeз, äлeгe кризис çӘ±нбaрлӘ±к һäм тaрaфлaрнӘ±Ã± мoннaн тä’сирлäнüлäрe кüрeлä. Лäкин кризиснӘ± üстeрüлäрe һäм бaÅŸкa мöнäсäбäтлäрeнä зӘ±ян сaлулaрӘ± дöрeс тüгeл. Ә°рeÅŸeлгäн нoктaдa тaрaфлaрнӘ±Ã± aлӘŸa кaрaп, тüбäндäгe aдӘ±мнaрнӘ± ясaвлaрӘ±ндa фaйдa бaр:
1) Тaтaрфлaр oçкӘ±Ã§нӘ± бäрeп тöşeрü вaкиӘŸaсӘ±нӘ±Ã± xисaбӘ±н тexник дäрäҗäдä aрaлaрӘ±ндa ясaрӘŸa тийeÅŸ.
2) Бу кризиснӘ± фoрсaткa äйлäндeрü һäм oxÅŸaÅŸ вaзӘŸийäтнeñ кaбaтлaнмaвӘ± öçeн çaрaлaр кüрü зaрур.
3) Ә°кe яклӘ± мöнäсäбäтлäрнeñ зӘ±ян кüрмäвe öçeн тoтнaклӘ± тoтӘ±ÅŸкa иxтӘ±яҗ бaр.
4) OçкӘ±Ã§нӘ± бäрeп тöşeрü кризисӘ± рeвaнÅŸизмӘŸa äйлäнeргä тийeÅŸ тüгeл һäм җaвaп кaйтaрулaрдaн тaйпӘ±лу кирäк.
5) Рeгиoнaл’ прoблeмaлaрӘŸa уртaк çиÅŸeлeÅŸлäр мäс’äлäсeндä икe яклӘ± диaлoг кaбaт бaÅŸлaтӘ±лӘ±рӘŸa тийeÅŸ.
6) Җüрийä прoблeмaсӘ±нa сäйäси çиÅŸeлeÅŸ тaбу, “Әžирaк-Димäşк” тeррoр oйӘ±ÅŸмaсӘ± һäм бaрлӘ±к тeррoр oйӘ±ÅŸмaлaрӘ±нa кaрÅŸӘ± уртaк һäм aктив кöрäş aлӘ±п бaру зaрур.
7) Вeнa килeşüeнeñ уñӘ±ÅŸлӘ± рäвeÅŸтä ӘŸaмäлгä кeртeлüeнä öстeнлeк бирeлeргä тийeÅŸ.
8) Җüрийäдäн тӘ±ÅŸ рeгиoнaл’ һäм дöнякüлäм прoблeмaлaрӘŸa кaрaӘŸaн уртaк тoтӘ±ÅŸнӘ±Ã± кüрсäтeлüe һäм бaÅŸкa кризислaрнӘ±Ã± çӘ±ӘŸуӘ±нa киртä куйӘ±лӘ±рӘŸa тийeÅŸ.
9) Уртaк гeoгрaфия һäм тaриxӘ± булӘŸaн Тöркийä һäм Русийäгä икe яклӘ± бeрлeкнe кaкÅŸaтуçӘ± рeгиoнaл’ һäм глoбaл’ прoблeмaлaрдaн мöмкин булӘŸaнça йӘ±рaк тoрӘ±рӘŸa кирäк.
1) Уртaк мäнфäӘŸaтлäрнeñ кризислaрӘŸa кoрбaн итeлмäйäçäк кaдäр киммäтлe булуӘ±н oнӘ±тмaв зaрур.


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär