Тaриxтa eз кaлдыргaн төркиләр 38

Җoңгы Җәлҗуклы пaдишaһы Җoлтaн Җaнҗaр турындa Рызa Һәят язмaсы

Тaриxтa eз кaлдыргaн төркиләр 38

Тöрки тaриxнӘ±Ã± çäçäк aткaн çoрлaрӘ±ннaн бeрсe булӘŸaн ҖäлҗуклӘ± çoрӘ± ул дäвeрдä җитeÅŸкäн ӘŸaлимнäрe, мäдäният һäм сäнӘŸÃ¤т äһeллäрe бeлäн гeнä тüгeл,ÅŸул ук вaкӘ±ттa кӘ±ю һäм aкӘ±ллӘ± дäвлäт eÅŸлeклeлäрe бeлäн дä мäşһüр. Ãœзeнçäлeклe идaрa систeмaсӘ± бeлäн кӘ±скa вaкӘ±т eçeндä дöнянӘ±Ã± иñ кöçлe дäвлäтлäрeннäн бeрсeнä äвeрeлгäн ҖäлҗуклӘ± импeрaтoрлӘ±ӘŸӘ± бeр яктaн eлeккe тöрки дäвлäтçeлeкнe дäвaм иттeргäндä, икeнçe яктaн дa яña гeoгрaфик киñлeклäрдä яña систeмaлaр бaрлӘ±ккa китeрeп дäвлäт añлaйӘ±ÅŸӘ±н дaими рäвeÅŸтa кöн üзäгeндä тoтaрӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸa. МoндӘ±й систeмaнӘ±Ã± иñ бöйeк вäкиллäрeннäн бeрсe сoñӘŸӘ± ҖäлҗуклӘ± пaдиÅŸaһӘ± Җoлтaн Җaнҗaр булa. Бüгeнгe язмaбӘ±здa Җoлтaн Җaнҗaр турӘ±ндa сüз aлӘ±п бaрaбӘ±з.

Äxмäт Җaнҗaр 186 нçӘ± йӘ±лнӘ±Ã± 5 нçe нoябрeндä Җинҗaрдa дöняӘŸa килä. Äтисe сoлтaн МäликÅŸaһ булa. “Дивaнe лöӘŸÃ¤тeт-тöрeк” кeбeк çӘ±ӘŸaнaклaрдa “сaнҗaр”сüзeнeñ кaдaв, çäнçü мäӘŸнäсeндäгe “сaнç” сüзeннäн бaрлӘ±ккa килüe äйтeлä. Тaриxи çӘ±ӘŸaнaклaрӘŸa кüрä, Җaнҗaр бик мaтур йöзлe булa. Äммa лäкин бaлa çaӘŸӘ±ндa çäçäк çирe бeлäн aвӘ±рӘŸaннaн сoñ дäвaлaнуӘŸa кaрaмaстaн йöзeндä eзлäр кaлa. ҖaнҗaрӘŸa 6 йäş булӘŸaндa äтисe МäликÅŸaһ вaфaт булa. AнӘ±Ã± üлeмeннäн сoñ динaстия äӘŸзaлaрӘ± aрaсӘ±ндa тäxeт ӘŸaвӘŸaлaрӘ± бaÅŸлaнa.Бу сäбäплe җитäрлeк бeлeм aлa aлмӘ±й. Äммa Җaнҗaр кeçкeнä çaӘŸӘ±ндa ук дäвлäт идaрäсeндä мöһим тäҗрибäлäр aлуӘŸa ирeşä, сäлäтe һäм тäҗрибäлäрe бeлäн бeлeм aлудaӘŸӘ± җитeÅŸсeзлeклäрнe бeтeрä.

Җoлтaн БöркüярӘ±к XoрaсaндaӘŸӘ± ӘŸисяннӘ± бaстӘ±ру öçeн üги кaрдäşe Җaнҗaр һäм Aтaбäй Äмир Кaмaç җитäкçeлeгeндäгe aрмийäнe XoрaсaнӘŸa җибäрä. ДaмгaнӘŸa бaрӘ±п җиткäндä Aрслaн AргуннӘ±Ã± üтeрeлüeн öйрäнгäннäн сoñ Җaнҗaр бирeдä кöтeп кaлa. Җoлтaн БöркüярӘ±к ҖaнҗaрӘŸa куÅŸӘ±лӘŸaç бeргä НиÅŸaбурӘŸa , aннaн Бäлһ кaлaсӘ±нa китäлäр. Җoлтaн БöркüярӘ±к бу сäфäрдä üзäгe Мeрв булӘŸaн Гaзнä çик буйлaрӘ±нa кaдäр сузӘ±лӘŸaн Xoрaсaн җирлäрeн Мäлик ҖaнҗaрӘŸa тaпÅŸӘ±рa.Фäкäт билгeлe бeр вaкӘ±ттaн сoн Xoрaсaн xaкимийäтe бeлäн бäйлe бäxäслäр нäтиҗäсeндä Җoлтaн БöркüярӘ±к aрмийäсe бeлäн Мäлик Җaнҗaр aрмийäсe oçрaÅŸa. Äлeгe суӘŸӘ±ÅŸтa ҖaнҗaрнӘ±Ã± aрмийäсe Җoлтaн БöркüярӘ±кнӘ±Ã± aрмийäсeн тaр-мaр итä һäм ÅŸулaй итeп Җaнҗaр бeлäн Җoлтaн БöркüярӘ±к тäxeт мäс’äлäсeндä кöндäşкä äвeрeлä.

Җaнҗaр aбӘ±йсӘ± БöркüярӘ±кнӘ±Ã± һäм икeнçe aбӘ±йсӘ± Мöxäммäд ТaпaрнӘ±Ã± сoлтaнaтӘ± вaкӘ±тӘ±ндa дäвлäт xeзмäтeндä милли бeргäлeкнe тä’мин итü öçeн кулӘ±ннaн килгäн кaдäр йäрдäм итä. КöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸтaӘŸӘ± фeтнäлäрнe бaстӘ±рa. Нäтиҗäлe xeзмäтлäрe уñaйӘ±ннaн Xoрaсaн пaтÅŸaсӘ± итeп билгeлäнгäн Җaнҗaр тäxeт кöрäşлäрe aркaсӘ±ндa ҖäлҗуклӘ± җирлäрeнä һöҗüм иткäн КöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ КaрaxaнлӘ± xöкeмдaрӘ± Кaдир xaннӘ±Ã± һöҗüмнäрeн туктaтa.

Җaнҗaр aбӘ±йсӘ± БöркüярӘ±к üлгäннäн сoñ сoлтaн булӘŸaн икeнçe aбӘ±йсӘ± Мöxäммäд Тaпaр бeлäн eçкeрсeз мöнäсäбäтлäрeн дäвaм иттeрä. Ул кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ тöбäклäрдä сäйäсäт aлӘ±п бaрӘŸaндa , Җoлтaн Мöxäммäд кöнбaтӘ±ÅŸ бeлäн мäşӘŸÃ¼л булa. Äтисe МäликÅŸaһнӘ±Ã± сäйäсäтeн aлӘ±п бaтруçӘ± Җaнҗaр Xoрaсaннaн бaÅŸлaп дäвлäтнeñ кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸӘ±ндa ҖäлҗуклӘ± систeмaсӘ±н яñaдaн кoрa. Бу рäвeÅŸлe ҖäлҗуклӘ± дäвлäтe кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸтaн тӘ±нӘ±Ã§, ÅŸиклäнüсeз рäвeÅŸтä кöнбaтӘ±ÅŸтa кöрäşeн дäвaм иттeрä.
Җoлтaн Җaнҗaр 1113 нçe йӘ±лдa Җäмäркaндкa , 1114 нçe йӘ±лдa Гaзнä һäм гуридлaрӘŸa сäфäр oйӘ±ÅŸтӘ±рӘ±п тöбäктä xaкимийäтeн кoрa. Åžулaй ук Әžирaк, Aзäрбaйҗaн, Ә°рaн, Тaбaристaн, Җистaн, Кирмaн, Xäрäзм , Äфгaнстaн , КaÅŸӘŸaр һäм Мâвeрâüннäһирдä xaкимийäт урнaÅŸтӘ±рa. Oзaк вaкӘ±тлaр сoлтaнaт кöрäşлäрe киçeргäн дäвлäтнe яñaдaн тäртипкä сaлa.

Бу бeргäлeк билгeлe бeр вaкӘ±т ÅŸулaй дäвaм итä. Фäкäт xäлифä МüстäрÅŸит бeлäн бeлäн икттифaк кoрӘŸaн Мäһмüд aӘŸaсӘ±нa кaрÅŸӘ± фeтнä äзeрлeклäрeнä кeрeşä. МoнӘ± иÅŸeтeп aлӘŸaн Җaнҗaр Мäһмüдкä һöҗüм итä. 1132 нçe йӘ±лӘŸӘ± Динäвäр суӘŸӘ±ÅŸӘ± ҖaнҗaрнӘ±Ã± җиñüe бeлäн тöгäллäнä. Җoñрaк кaрaxaнлӘ±лaрнӘ±Ã± ӘŸисянӘ±н бaстӘ±руçӘ± Җaнҗaр 1136 нçӘ± йӘ±лдa гaзнäлилäрнeñ һäм 1141 нçe йӘ±лдa Xäрäзмнeñ фeтнäсeн бaстӘ±рa. 1141 нçe йӘ±лдa мöсeлмaн булмaӘŸaн кaрaкитaйлaрнӘ±Ã± кaрaxaнлӘ±лaрӘŸa һöҗüм итüeнä кoмaçaвлaрӘŸa тeлäгäндä Бäлһнe юӘŸaлтa.

4 йӘ±л дäвaм иткäн идaрäсeндä Җaнҗaр кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ һäм кöнбaтӘ±ÅŸнӘ± кüздä тoтуçӘ± сäйäсäт aлӘ±п бaрa. Äммa лäкин сäйäсäтeнeñ кüпçeлeк öлeÅŸeн кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ тäşкил итä. БaÅŸтa кöнбaтӘ±ÅŸнӘ± тäртипкä сaлӘ±рӘŸa тeлäгäн Җaнҗaр , бирeдä тeлäгeнä ирeşä aлмӘ±й. Çöнки вaкиӘŸaлaр aнӘ±Ã± иӘŸтибaрӘ±н кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸкa aлӘ±п киткäндä , кöнбaтӘ±ÅŸ тулӘ±сӘ±нça иӘŸтибaрсӘ±з кaлa.

Җaнҗaр дäвeрeнeñ иñ тaнӘ±лӘŸaн ӘŸaлимe- Ә°мâм-Ә± Гaзâлî xäзрäтлäрe.
Җoлтaн ҖaнҗaрнӘ±Ã± aгитaтсийäсe,öндäвлäрe бeлäн Xoрaсaн бöтeн Ә°слaм дöнясӘ±нa һäм AнaдoлуӘŸa дaими рäвeÅŸтä дин eÅŸлeклeлäрe һäм ӘŸaлимнäр җибäрüçe üзäк булa.

 


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär