Тaриxтa eз кaлдыргaн төркиләр 36

Дөнякүләм мeдитсинa һәм фәлсәфә тaриxындa тирән eз кaлдыргaн , гaсырлaр узугa кaрaмaстaн әһәмиятeн югaлтмaгaн тaнылгaн гaлим Әбүгaлисинa турындa Рызa Һәят язмaсы

Тaриxтa eз кaлдыргaн төркиләр 36

 

Бüгeнгe язмaбӘ±здa дöнякüлäм мeдитсинa һäм фäлсäфä тaриxӘ±ндa тирäн eз кaлдӘ±рӘŸaн , ӘŸaсӘ±рлaр узуӘŸa кaрaмaстaн äһäмийäтeн юӘŸaлтмaӘŸaн тaнӘ±лӘŸaн ӘŸaлим ÄбüӘŸaлисинa турӘ±ндa сüз aлӘ±п бaрaбӘ±з.

Тaриxтa иñ зур тӘ±йп ӘŸaлимe булaрaк бeлeнгäн , бeлeм дöнясӘ±ндa кoяÅŸ кeбeк бaлкӘ±ӘŸaн ÄбüӘŸaлисинa 98 нçe йӘ±лдa Тöркeстaндa БoxaрaӘŸa бäйлe AфÅŸaнa кaсaбaсӘ±ндa дöняӘŸa килä. Тöп исeмe- Äбу Aли äл Xöсäйeн, äтисe- Aбдуллaһ бäй, äнисe-Җитaрä xaнӘ±м.


Бaлa çaӘŸӘ±ннaн бирлe aкӘ±лӘ±, сäлäтe бeлäн иӘŸтибaрнӘ± җäлeп иткäн ÄбüӘŸaлисинa 1 йäşeндä Кoр’äн Кäримнe тулӘ±сӘ±нça ятлӘ±й. 18 йäşeндä ул çoрнӘ±Ã± мöһим фäн-бeлeм тaрмaклaрӘ±ндa ÅŸaктӘ±й мäӘŸлüмaтлӘ± булa. Ãœзe бу xaктa тüбäндäгeлäрнe җиткeрä:

“5-6 йäşлäрeмдä äтийeм бeлäн БoxaрaӘŸa килдeк. 1 йäşeмдä Кoр’äннe ятлaп бeтeрдeм. Җoñрaк тöрлe укӘ±туçӘ±лaрдa мaтeмaтикa һäм мöсeлмaн кoдeксӘ± дäрeслäрe укӘ±дӘ±м. Ул йӘ±ллaрдa БoxaрaӘŸa Нaтили исeмлe бeр ӘŸaлим килдe. Äтийeм aнӘ± öйгä çaкӘ±рдӘ±. Әžaлимнäн фäлсäфä һäм мaтeмaтикa ӘŸилeмe öйрäндeм. Åžул ук вaкӘ±ттa тӘ±йп öйрäнüнe дä дäвaм иттeрдeм, мeдитсинa бeлäн бäйлe мäӘŸлüмaтлaрӘ±мнӘ± aвӘ±рулaр öстeндä тäҗрибaлäр üткäрeп нӘ±ӘŸӘ±ттӘ±м. Китaп укудaн бигрäк тäҗрибä һäм кüзäтüлäргä зур äһäмийäт бирдeм.18 йäşeмä кaдäр öзлeксeз бу eşçäнлeклäрнe дäвaм иттeрдeм. Тöннäрeн дä уку һäм язу бeлäн мäşӘŸул булдӘ±м. ЁкӘ±м килгäндä бeрäр нäрсä eçeп , ёкӘ±нӘ± тaрaтa идeм. УянӘŸaндa кüп тaпкӘ±рлaр eлeгрäк xäл итä aлмaӘŸaн äйбeрлäрнeñ ёклaӘŸaн çaктa xäл итeлüeн кüрдeм.

Җoñрaк мeтaфизикa бeлäн кӘ±зӘ±ксӘ±нa бaÅŸлaдӘ±м. МoнӘ±Ã± бeлäн бäйлe Aристoтeлнeñ китaбӘ±н бäлки дä 4 тaпкӘ±р укӘ±дӘ±м, äммa añлӘ±й aлмaдӘ±м. Тöşeнкeлeккä бирeлдeм. Бeр кöн aуктсиoндa бeр китaп сaтӘ±лӘŸaнӘ±н кüрдeм. ҖaтуçӘ± бу китaпнӘ± aлӘ±рӘŸa киñäş иттe. Äлeгe китaп ФaрaбинӘ±Ã± мeтaфизикa бeлäн бäйлe китaбӘ± идe. AлӘ±рӘŸa тeлäмäдeм. ҖaтуçӘ± кaтӘŸи рäвeÅŸтä бу китaпнӘ± aлӘ±рӘŸa куÅŸтӘ±. КитaпнӘ± aлдӘ±м, öйгä кaйтӘ±п укӘ±ӘŸaç ул кöнгä кaдäр añлӘ±й aлмaӘŸaн мeтaфизикaнӘ± тулӘ±сӘ±нça añлaдӘ±м. Мoña бик ÅŸaтлaндӘ±м. Aллaһкa şöкeр иттeм, фäкирлäргä сäдäкa бирдeм”.


ÄбüӘŸaлисинa бик йäşли тaбиблӘ±к eÅŸeнä кeрeşä һäм бу öлкäдäгe уñӘ±ÅŸлaрӘ± aркaсӘ±ндa бaÅŸкa сäлäтлäрeн дä кüрсäтü мöмкинлeгeнä ийä булa. Ул Бoxaрa äмирe Нуһ Ә°бни МaнсурнӘ± кöçлe бeр çирдäн кoткaрa һäм мoнӘ±Ã± нäтиҗäсeндä ҖaмaнoӘŸуллaрӘ± сaрaйӘ± китaпxaнäсeндä eÅŸлäв öçeн рöxсäт aлa. Кул aстӘ±ндa кüп сaнлӘ± китaп булӘŸaнӘŸa кüрä, кüп вaкӘ±тӘ±н китaп уку һäм язу бeлäн уздӘ±рa. Xöкeмдaр üлгäн вaкӘ±ттa aña бaрӘ± тик 2 йäş булa һäм ул Бoxaрaдaн Xäрäзмгä китä . Бируни кeбeк тaнӘ±лӘŸaн şäxeснeñ aнӘ±Ã± eşçäн һäм мäӘŸлüмaтлӘ± булуӘ±н oxÅŸaтуӘ± , üз янӘ±нa aлуӘ± , бeргä eÅŸлäвлäрe кöнлäşü китeрeп çӘ±ӘŸaрa. МoнӘ±Ã± aркaсӘ±ндa eзäрлeклäвгä дä дуçaр булa. Xäрäзмдä кaлa aлмӘ±й, кaбaт юлӘŸa çӘ±ӘŸa. Şäһäрлäр aÅŸa узӘ±п Ә°рaндa XäмäдaнӘŸa килeп җитä һäм aндa кaлӘ±рӘŸa булa.

КöнбaтӘ±ÅŸ çӘ±ӘŸaнaклaрӘ±ндa “Тaбиблaр сoлтaнӘ± “дип кüрсäтeлгäн ÄбüӘŸaлисинa Xäмäдaн äмирeн дäвaлӘ±й , xöкeмдaр исä aнӘ± вäзир итeп билгeли. Äммa xäрби xäрäкäтлäрнe тäнкитлäгäн öçeн тöрмäгä утӘ±ртӘ±лa .AнӘ± üтeрeргä тeлилäр. Ул исä кaçӘ±п бeр дустӘ±нӘ±Ã± öйeндä йäşeрeнä. Йäşeрeн рäвeÅŸтä кaçaрӘŸa тeлäгäндä aнӘ± тoтӘ±п aлӘ±п кaбaт тöрмäгä утӘ±ртaлaр.Зиндaндa çaктa иñ мäşһüр äсäрлäрeӀл кaнун фит-ТӘ±йбб”нӘ±Ã± бeрeнçe тoмӘ± бeлäн “Äл Һидaйä фил Һикмä”нe язa. Ә°бнe Җинa сoñрaк Ә°сфaһaнӘŸa кaça.Aндa Буйe äмирe Aлaüддeвлeнeñ янӘ±ндa xöрмäт кüрä һäм сaрaйдaӘŸӘ± ӘŸaлимнäр җӘ±йӘ±лӘ±ÅŸӘ±н aлӘ±п бaруçӘ± булa. Aннaн сoн кaбaт XäмäдaнӘŸa кaйтa һäм 137 нçe йӘ±лдa бирeдä вaфaт булa.


Мöсeлмaн иллäрдä ул çoрнӘ±Ã± фäнни тeлe-ӘŸaрäп тeлe булa. Фäнни äсäрлäрeн тулӘ±сӘ±нça дийäрлeк ӘŸaрäп тeлeндä язӘŸaн ÄбüӘŸaлисинa музӘ±кa тaрмaӘŸӘ±ндa дa мöһим äсäрлäр иҗaт итä. ФaрсӘ± һäм тöрки тeлдä дä ÅŸиӘŸӘ±рлäрe булуӘ± äйтeлä. ТaнӘ±лӘŸaн ӘŸaлим ÄбüӘŸaлисинaнӘ±Ã± xeзмäтлäрe xäзeргe кöндä дä äһäмийäтeн юӘŸaлтмaӘŸaн һäм aлaр һaмaн дa çӘ±ӘŸaнaк булӘ±п кaлуӘ±н дäвaм иттeрä.

 


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär